S'economia de is luxis chi cuncordant is domus po Paschixedda

S'economia, acostumaus a dda pensai che una chistioni de dinai scheta e custu nosi dda fait bessiri indìnnia. E tocat a nai puru ca is economistas no est chi si bòciant a traballu po nosi fai pensai a manera diferenti, antzis... Ma sa beridadi est ca s'economia no est amarolla chistioni de dinai, est chistioni de guadàngiu e de utilidadi, ellus, ma mancai nosi bèngiat de pensai ca utilidadi e guadàngiu arrimant cun dinai, no est sèmpiri diaici.

Un'economista inglesu, John Phelan, at scritu unu bell'artìculu chi amostat pròpriu comenti calincuna borta su dinai e su guadàngiu postus impari, tzichìrriant cantu e cantu. S'artìculu cosa sua chistionat de is luxis chi sa genti alluit po cuncordai is domus po Paschixedda e mancu nau si bolit, a custas diis, ddi dexit meda.

Po cumprendi sa chistioni, primu primu tocat a sciri ita est unu beni pùblicu po sa scièntzia econòmica. Is economistas narant ca unu beni pùblicu est una cosa chi est traballosu (o no fait) a dda fai a dinai, est a nai: no fait a nci guadangiai bendendi-dda. E poita no fait a dda fai a dinai? Poita ca est non-rivalrous (in su mentris chi seu portendi-dda deu, tui dda podis portai a su pròpriu) e non-excludable (una borta chi est prodùsia no fait a scioberai a chini dda podit portai e a chini no). 

Traballosu a ddu cumprendi aici, forsis. Pensai a unu faru, de cussus po is navis. Una borta chi est strantaxau e allutu, no est chi fatzat a scioberai cali navi ddu podit biri e cali navi no. E in prus, candu una navi biit sa luxi de su faru, no est chi is àteras no dda potzant biri aici etotu. E duncas sigomenti ca sa luxi de su faru no fait a dda bendi, atividadis chi pòngiant dinai po ndi strantaxai is farus no nci nd'at a ai, nudda farus e unu biaxi de navis afungadas. Est po cussu chi ndi bessint a pillu is stadus e ponint su dinai chi serbit.

Su faru, o mellus forsis, sa luxi de su faru, est unu beni pùblicu. 

Fotografia liada de pixabay

E duncas arribaus a is luxis postas me is domus po Paschixedda. Fait a ddas fai a dinai? Nci dda iais a fai bosàterus a scioberai a chini ddas podit biri e a chini no, passillendi ananti de domu? E candu unu ddas biit, forsis ndi liat sa possibilidadi de ddas biri a un'àteru? Traballosu meda. Che sa luxi de is farus etotu. E insandus poita est chi genti meda prenint is domus insoru de luxis po Paschixedda, biu ca no nci guadàngiant nudda? Antzis, nci arrimitint, chi poneus in contu sa currenti chi spàciant. 

Poita ca no est berus ca no nci guadàngiat nudda.

Su guadàngiu no est sceti chisioni de dinai, s'utilidadi de fai una cosa no si mesurat sceti aici. Su guadàngiu de biri unu pipieddu cun is ogus spantaus ananti de totu cussas luxis est pagu cosa? O su guadàngiu de si segai casu po ita ca sa domu nosta est sa mellus cuncordada de su bixinau? O su guadàngiu de pensai de ai agiudau a imbelliri sa bidda (o sa citadi) po Paschixedda?

Gei est berus ca s'òmini movit sèmpiri po interessu, ma s'interessu no est nau chi siat sèmpiri cussu de fai dinai.

Po ndi sciri de prus
The economics of Christmas lights - American Experiment - John Phelan

Faina de gherra - S'arti de sa gherra (14)

Fotografia liada de pixabay

Sun Tzu iat nau:

Unu stadu si impoberitat po mori de is sordaus cosa sua.
Candu funt atesu e po ddus donai a papai sa cosa depit fai biaxis longus.
Candu funt atesu e a ddis intregai sa cosa a-i-largu impoberitat is famìllias nòbilis.
Abì funt is sordaus, is prètzius de sa cosa crescint
E bessendi cara, s'arrichesa spàciat.

Candu s'arrichesa spàciat, a su pòpulu ddi ghetant pagamentas grais.
E perdendi custa sustàntzia e arrichesa in su coru de su stadu,
Is famìllias bessint poberas.

Aici, candu cumbatint is carrus,
Candu si ndi liant prus de dexi carrus a su nemigu,
Arrecumpensa a su chi at cassau su primu,
Muda is banderas insoru cun is tuas,
Ghia is carrus amesturaus a is tuus,
E tenindi contu de is presoneris.
Custu est su chi si narat "binci-ddus crescendi sa fortza cosa tua".

E aici, su valori de is operatzionis de gherra est in su binci,
No in su stentai.


A bortas bastat a ligi su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.
Sa de cuàturu partis dd'agatais innoi.
Sa de cincu partis dd'agatais innoi. 
Sa de ses partis dd'agatais innoi.
Sa de seti partis dd'agatais innoi.
Sa de otu partis dd'agatais innoi.
Sa de noi partis dd'agatais innoi.
Sa de dexi partis dd'agatais innoi.
Sa de ùndixi partis dd'agatais innoi.
Sa de doxi partis dd'agatais innoi.
Sa de trexi partis dd'agatais innoi.

Su Nobel 2017: s'irratzionalidadi de s'òmini chi fait a intzertai

Richard Thaler, fotografia liada de wikipedia

  Cun sa macroecomia chi sighit a si trotoxai me is trumentus cosa sua e cun sa microeconomia chi at bintu ocannu passau puru, forsis sa Cumissioni chi donat su Nobel po s'economia (chi, mellus a ddu torrai a nai, est su prèmiu po is scièntzias econòmicas chi at postu sa Banca Tzentrali Svedesa po arregordai a Alfred Nobel) at pensau ca fiat ora de torrai is onoris a unu cambu de s'economia giai sèmpiri incortillau in unu furrongoni scuriosu: s'economia de su naturali (behavioral economics in inglesu). E aici, chini mellus de Richard H. Thaler podiat binci?
  72 annus, americanu, Thaler de su 1995 fait su Professori me in sa University of Chicago Booth School of Business, s'universidadi chi prus est arremonada po sa manera de ligi s'economia chi ghetat fundatzionis apitzus de sa ratzionalidadi de s'òmini, cussa ratzionalidadi chi ònnia borta chi s'economia tenit dannu nosi pregontaus abì nci apat fatu càbudu. «Ddu sciia ca innias mi tocàt a cumbati e apu pensau ca andàt beni po mimi e po issus puru, sa mellus manera po amelliorai est a giogai contras a is mellus chi nci funt» iat nau issu chistionendi de su traballu cosa sua in s'universidadi de Chicago.

  Ma ita at fatu custu economista po ddi minesci su Nobel? At traballau totu sa vida po amostai ca is teorias economicas no contant aberu su chi fait sa genti e ca is mollus economicus si stèsiant e no pagu de sa realidadi. Su cambu econòmicu cosa sua, s'economia de su naturali, custu fait: circat de cumprendi, agiudendi-si cun sa psicologia puru, chi fatzat a intzertai conca a abì tocat s'irratzionalidadi de s'òmini o prusaprestu is chi po sa teoria economica funt sciollòrius. Poita est, po nai, chi is butegas chi bendint is paràcuas no crescint su prètziu comenti inghitzat a proi? Ca sa genti prus de ddis pagai sa gana, si ndi cassat una bella sciustura.

  Thaler est unu de cussus economistas (no medas po nai sa beridadi) chi fiant connotus giai innantis de binci su Nobel. Su lìburu chi at scritu in su 2008, Nudge est arresultau unu de is prus bèndius e nci dd'at fata a fai cumprendi puru a calincunu guvernu ca no serbit unu buciconi po fai fai a sa genti su chi bolis, a bortas ddu fait unu corpiteddu de guidu, su nudge. Su guvernu inglesu, po ndi contai una, si nd'est acatau ca sa genti pagat su bullu de prus candu in sa lìtera cun su tanti de pagai ddoi est puru una fotografia tirada a sa vetura insoru.

  Seguru comenti est de su poderi de s'economia de su naturali, in su 2016 su Professori Thaler at nau ca at a sparessi, poita ca, cun su tempus, totu is àterus cambus de s'economia ant a circai de dd'assimbillai e totu s'economia at a bessiri economia de su naturali. Candu dd'ant pregontau comenti pensàt de spendi su dinai de su Nobel, prus de 1.000.000 de $, at arrespostu ca iat a ai circau de ddu spendi a sa manera sa prus irratzionali chi faiat.

Po ndi sciri de prus
The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2017 - nobelprize.org
Nobel in Economics Is Awarded to Richard Thaler - Binyamin Appelbaum - New York Times

Su dinai arrenguitzat s'impèllida indipendentista cadelana

Sa dii est cras. Ant a votai? No ant a votai? Cras eus a biri.

A ònnia manera, in su mentris forsis serbit a ligi puru calincunu nùmeru (castiaus cussus de su 2016 ca funt friscus friscus) po cumprendi ca no est totu polìtiga sa chi luxit o forsis ca sa polìtiga est prus economia de su chi no parrat ma pruschetotu ca, foras de s'abisòngiu de unu pòpulu de si guvernai a solu, nc'at unu biaxi de arrexonis chi ndi bessint a pillu candu unu si fait duus contus.

Sa Catalònnia a sola fait su 19 po centu de su Produtu Natzionali a Brutu (GDP in inglesu, PIL in italianu) de totu sa Spànnia, in su 2016 at prodùsiu po 212 miliardus de €.

Su Produtu Natzionali a Brutu a cadeunu (pro-capite) in Catalònnia est prus artu de cussu spanniolu e prus o mancu ogualis a cussu europeu.

S'industria cadelana fait a dda mesurai contendi is 609.000 atividadis chi ddoi at e chi funt su 19% (torra) de totu is atividadis de Spànnia.

E sa produtzioni cadelana est afortiada de su dinai chi nci dda faint a coberai de is stràngius (43 miliardus de € de su 2003 a oi po atividadis nobas, unu tanti chi bincit totu is àteras regionis spanniolas).

Narant ca unu logu abì is scolas ndi bogant piciocheddus prus abillus, atirat de prus su dinai, ma forsis est berus a s'imbressi puru e duncas unu logu prus arricu produsit scolas chi sforrant piciocheddus prus abillus. Is cadelanus (2015, piciocheddus de 15 annus) ant annotau unu PISA (Programme for International Student Assessment, OCSE) de 499,8 po sa matematica, prus artu meda de cussu spanniolu e chi assimbillat a cussu norvegesu.

Sa genti chentze traballu est su 13,2%, meda, ma prus pagu de su tanti in totu sa Spànnia, su 17,2%. Aici etotu po is giòvunus, cussus chentze traballu funt su 34,3%, in totu su Spànnia funt su 44,4%

Sa Catalònnia tenit is debilesas cosa sua puru, mancu nau si bolit. Chentze chistionai de bancas, po nai, su dèpidu pùblicu cadelanu cunformas a su Produtu Natzionali a Brutu est crèsciu a tres tantis de su 2009 a oi (arribendi a su 35%) e custu impari a àteru est crescendi su tanti de interessus chi pagant. Ma custu no dda poderat de essi unu de is logus prus arricus de Spànnia.

Su pregontu chi fait a fai est: cantu de s'impèllida indipendentista cadelana ndi nascit de su dinai?



Po ndi sciri de prus
Catalonia’s economic strength fuels independence push - Financial Times
Spain loses 20% of its economy if Catalonia splits - Ivana Kottasová - CNN Money

Sa batàllia - S'arti de sa gherra (13)

Fotografia liada de pixabay

Sun Tzu iat nau:

In pagu fueddus, custa est sa manera de assetiai sa faina militari:

Su generali arricit is cumandus de su soberanu,
Circat is sordaus, ddus aprontat e ddus fait assentai.
Nudda est prus traballosu de sa batàllia.

Su traballosu de sa batàllia
Est ca tocat a aderetzai su chi est tortu
E a fai bessiri profetosu su chi fait dannu.

Duncas fai a manera chi su nemigu atraessit su mori tortoxau
E cunfundi-ddu faendi-ddi pensai chi ddoi fatzat profetu.
Aici, chi puru movis apustis, as a arribai primu.
Custu bolit nai a connosci su chi ballint su tortoxau e su deretu.

Una batàllia fait profetu, ma perigulosa puru.
Chi circas sa batàllia cun unu esèrcitu beni achipagiau,
t'as a movi abellu abellu e as a arriscai de no lompi a tempus.
Chi circas sa batàllia cun unu esèrcitu mesu spèrdiu,
arriscas de faddiri po sa scarsidadi de s'achipàgiu.
Duncas, chi andas cun su pagu achipàgiu chi serbit, faendi a lestru po lompi a unu logu bellu,
movendi-ti sighi po sighi, a de dii e a su noti, chentze ti firmai, a duas bortas su passu, po arribai a essi a cuntu li prus ainnantis -
Ant a cassai su comandanti de is tres armadas cosa tua.
A primu ant a arribai is òminis prus fortis, apustis is prus dèbilis e sceti sa de dexi partis de s'esèrcitu cosa tua at a lompi.
Cumbatendi-si su logu, movendi-si a fortza po cincuanta li -
Su cumandanti de s'avanguàrdia s'at a morri
E sceti sa metadi de is sordaus cosa tua at a lompi.
Cumbatendi-si su logu, movendi-si a fortza po trinta li -
Ant a lompi duus tertzus de is òminis.
Duncas -
Unu esèrcitu chentze achipàgiu est bintu,
Chentze trigu est bintu.

E aici me in su fai militari tocat a essi abillus,
A andai avatu de su tempus,
Faendi mudàntzias partzendi e torrendi a ponni apari.


A bortas bastat a ligi su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.
Sa de cuàturu partis dd'agatais innoi.
Sa de cincu partis dd'agatais innoi. 
Sa de ses partis dd'agatais innoi.
Sa de seti partis dd'agatais innoi.
Sa de otu partis dd'agatais innoi.
Sa de noi partis dd'agatais innoi.
Sa de dexi partis dd'agatais innoi.
Sa de ùndixi partis dd'agatais innoi.
Sa de doxi partis dd'agatais innoi.

S'afàriu de criai a crai sa genti: is escape rooms

Po si spassiai cun is amigus, cun is cumpàngius de traballu, cun sa famìllia o cun chini si bollat chi siat, una de is ùrtimas modas est a si fai criai a crai aìnturu de unu aposentu po circai de ndi bessiri in d-un'ora arresolvendi unus cantu enigmas, circhendi crais, aberrendi tancaduras, scoberrendi cosa cuada, faendi contus, ligendi cosa e aici sighendi ...

A custus aposentus ddis narant a s'inglesa escape rooms (aposentus de abì tocat a si fui) e in totu su mundu funt spainendi-si meda, comenti amostat su gràficu asuta (is nùmerus funt po s'Inghilterra de su 2012 fintzas a ocannu passau, ma est andendi aici prus o mancu in ònnia logu). Innoi me in Sardìnnia puru, is aposentus funt spainendi-si, nd'at una bella pariga me in Casteddu, nd'at in Seddori, in Santu Sparau, in Ìsili, in Muristèni etc etc e funt sighendi a nd'aberri nous fatu-fatu.

Su giogu in sei est cosa spassiosa meda diaderus (chi no dd'eis fatu ancora, circai-si-ndi unu e baxi-ddoi) ma de foras, forsis, su chi podit interessai a cumprendi, est poita sa bulluca siat sighendi a si unfrai e chi nci at a ponni meda a si sciopai. Est a nai, custas atividadis funt spainendi-si meda e a lestru puru, duncas iat a parri chi is afàrius torrint a contu, ma, comenti acostumaus a biri, candu una atividadi fait dinai e insandus nd'aberrint àteras in pagu tempus, sa mitza de cussa genia de afàriu si sciùtuat a lestru etotu.

E pensaus aici po ita ca giai ònnia borta, po cumprendi is acuntèssius de s'economia, portaus s'idei de s'economia de sa butega, ca est sa chi connosceus mellus:
- is butegas bendint sa pròpiu cosa e cuncurrint s'una cun s'àtera poita chi unu comporat in d-una, no comporat me is àteras;
- is butegas bendint sa cosa e candu chi su chi dd'at comporada dd'at spaciada, si dda torrant a bendi, duncas a chini si poderat is clientis o ndi ddus furat a is àteras butegas, fait prus dinai.

Ma, e innoi agataus sa cosa spassiosa de custa arratza noba de atividadi, s'economia de is escape rooms est diferenti meda, poita ca is escape rooms bendint onniuna una cosa diferenti (s'assimbillnat s'una cun s'àtera cussu giai, ma funt totus diferentis) e pruschetotu, una borta chi unu at fatu su giogu, no ddu podit torrai a fai prus (ca sciit comenti s'arresolvint totu is enigmas) e duncas su clienti no fait a si ddu poderai. 

E po mori de custas diferèntzias cun is àteras atividadis, s'economia de is escape rooms s'afòrtiat comenti is aposentus bessint de prus. "Poita?" eis a pregontai bosàterus ... Ca candu ndi fais unu de custus aposentus, ti ndi pesat disìgiu de ndi fai àterus puru e duncas, a ònnia aposentu, prus che is clientis suus, funt is clientis de is àterus chi ddi permitint de sighiri s'atividadi. No est debadas chi totu is meris de custus aposentus ti consillant is àterus aposentus abì andai a ti spassiai, chentze nisciuna sàngia.

No naru chi sa moda no at a spaciai, poita ca at a spaciai che totu is modas ca "totu benit po passai" comenti narànt is antigus. Ma no est bellu a pensai ca, a su mancu una borta, is cosas andant a s'imbressi de su connotu e invècias de si fai sa furca pari pari po chistioni de interessu, is meris de custas atividadis chi cuncurrint, traballant cuntentus de agiudai a is àterus poita ca sciint ca comenti crescit s'arrichesa de is àterus, crescit puru s'arrichesa insoru?

Po ndi sciri in prus
The unbelievably lucrative business of escape rooms - Sally French, Jessica Marmor Shaw - MarketWatch
How To Start An Escape Room Business In A Competitive Market - David Hochman - Forbes
'Escape rooms' the latest in entertainment economy - Carrie Wells - The Baltimore Sun
Welcome to the escape room: inside the live-action puzzle challenge that's sweeping Britain - Laurence Dodds - The Telegraph

Duus contus, cuàturu soddus e unu domìniu de arretza.

E nosu dringhili cun su puntuSRD.

Is traballus sighint e sa petitzioni est sèmpiri aberta (baxi a ponni sa firma si no dd'eis posta ancora) ma, a pustis de ai chistionau bortas meda de totu su profetu chi iat a fai su .srd, oi chistionaus de cantu at a costai, ma cantu at a costai a beru, in dinai.

Sa chistioni est ca s'autoridadi de is domìnius de arretza est ICANN e cosas debadas no ndi fait. E duncas po tenni su permissu de manixai unu domìniu de prima, ICANN bolit pagada. Is tàcias chi ghetat funt pruschetotu de duas arratzas, cussas una tantum e cussas chi si pagant ònnia annu. Castiaus unu paghiteddu de cantu dinai seus chistionendi, arremonendi-ddas unas po unas.

Tàcia una tantum po incarrerai sa pràtiga e po nci dda lompi fintzas a s'acabu, comenti est scrita me in sa gTLD Applicant Guidebook (inghitzendi de sa pàgina 1-42) :  

- 185.000 $ (USD) po arribai a s'esàmini de sa domanda.

Tocat a tenni contu ca custu paperi est de su 2012, duncas est capassu chi, po s'inforrada noba de domìnius, su tanti ddu crèsciant.

Chi puru sa domanda no essit dèpia andai beni, su tanti de sa tàcia no at a fai mai a ndi ddu torrai a scabulli totu, ca prus si andat ainnantis, prus pagu dinai torrant.

 

Tàcia una tantum po inghitzai s'atividadi a pustis de ai coberau su domìniu, comenti funt scritas in su Registry Agreement (inghitzendi de sa pàgina 17):

- 5.000 $ (USD) po imbucai a su Trademark Clearinghouse (database di aprigu de is sinnus);

- 0,25 $ (USD) po ònnia domìniu acabidau in s'orbescidòrgiu (s'orbescidòrgiu est candu si inghitzant a bendi is domìnius).
Tocat a tenni contu ca custu paperi est de su 2014, duncas est capassu chi, po s'inforrada noba de domìnius, is tantis ddus crèsciant.

 

Tàcias chi si pagant ònnia annu po torrai a annoai su permissu de manixai su domìniu, comenti funt scritas in su Registry Agreement (inghitzendi de sa pàgina 17):

- 6.250 $ (USD) ònnia tres mesis e duncas 25.000 $ (USD) ònnia annu,  po deretus chi no mudant;

- 0,25 $ (USD) po su tanti de domìnius annoaus o acabidaus de bellenou ònnia annu.

Tocat a tenni contu ca custu paperi est de su 2012, duncas est capassu chi, po s'inforrada noba de domìnius, is tantis ddus crèsciant.

Mancu nau si bolit ca at a serbiri a achipàgiu tènnicu, ant a serbiri consulentis e àtera cosa meda e totu custa cosa at a bolli pagada, ma su mannu, a beru, ddu bolit ICANN po incarrerai. Incarrerada chi siat, sa chistioni est meda prus pagu traballosa a sighiri.

E imoi, faei-si duus contus.

Po ndi sciri de prus
gTLD Applicant Guidebook - ICANN - 2012
Registry Agreement - ICANN - 2014

Cumprendi s'economia acarropada de oindii

Un'àtera tradutzioni, custa borta de unu artìculu de Robert J. Shiller (professori de economia me in sa Yale University e prèmiu Nobel in su 2013) publicau de Project Syndicate e chi chistionat de s'economia acarropada de oindii, ponendi faci a pari sa crisi de su 2008 cun cussa de su 1929.

 

(Figura liada de pixabay) 

De sa "Grandu Recessioni" de is annus 2007-2009 is bancas tzentralis prus mannas de su mundu ant poderau is interessus a pagu tempus, acanta acanta a sa làcana de su zeru. Me is Stadus Unius puru, a pustis chi sa Federal Reserve ndi ddus at artziaus, is interessus a pagu tempus abarrant asuta de su 1%, e is interessus a longu po is mellus tìtulus de stadu funt bàscius aici e totu. In prus, is bancas tzentralis prus mannas ant agiudau is mercaus comenti ant fatu pagu bortas, comporendi unu biaxi de tìtulus e poderendi-si-ddus.

Po ita est chi serbit totu custu agiudu o po cantu tempus at a essi?

Iaus a fai is cosas tropu fàcilis narendi ca sa nexi est totu de sa Grandu Recessioni. Is interessus arrealis (aderetzaus cun s'inflatzioni) a longu no funt arribaus aici in bàsciu me is annus 2007-2009. Chi unu càstiat comenti funt andaus is interessus de is tìtulus de su Scussòrgiu de is Stadus Unius a dexi annus me is ùrtimus 35 annus, si scerat ca andànt conca a bàsciu puru in antis de sa Grandu Recessioni. Su interessu fiat a su 3,5% in su 2009, comenti sa Grandu Recessioni est spaciada. Imoi est pagu prus de su 2%.

Prus o mancu totu custu ballit po is interessus arrealis puru. Po cantu nci fiat sa Grandu Recessioni, su interessu a dexi annus TIPS (Treasury Inflation-Protected Security) est arribau giai a su 3% e fiat giai a su 2% candu sa recessioni est spaciada. De insaras, su interessu a dexi annus TIPS nci est atzuvau prus che totu e abarrat bàsciu, a su 0,5%, me in su mesi de Maju de su 2017.

Sa genti chi est deacòrdiu a poderai acapiau su dinai cosa sua po dexi annus, cun interessus bàscius aici, nosi narat ca at atraessau unu mori longu conca a su pessimismu, amostada de sa popolaridadi de is ùrtimus tempus coberada de is fueddus "economia acarropada po unu sèculu" (secular stagnation) portaus po inditai una economia dèbili po sèmpiri. A pustis chi cussus fueddus ddu iat naraus su ex segretàriu de su Scussòrgiu US Lawrence Summers me in su mesi de Onniassanti de su 2013 in unu atòbiu de su Fundu Monetàriu Internatzionali, Paul Krugman ndi ddus iat bodditus me in su New York Times e de insaras si funt spainaus.

Mancai sa secular stagnation siat bessida de moda cincu annus a pustis de sa crisi finantziària de su 2008, is fueddus funt prus bècius meda. Sa primu borta chi funt bessius a pillu fiat po mori de s'economista Alvin Hansen de sa Harvard University candu iat chistionau a sa American Economic Association in su mesi de idas de su 1938 e in su lìburu cosa sua, bessiu cuss'annu e totu.

Hansen chistionàt de sa "sustàntzia de sa secular stagnation" comenti e "malàdius sanendi chi si morrint a pipieddus piticus e depressionis chi si ndi papant a solas e lassant unu pillu tostau e chi parit no fatzat a ndi ddu andai de genti chentze traballu". Candu Hansen chistionàt, s'abetàt chi s'economia americana essit abarrada acarropada po sèmpiri. Sa depressioni chi fiat inghitzada cun su sciorrocu de su mercau de is atzionis de su 1929 fiat lompendi a dexi annus e sa Segunda Gherra Mundiali ancora no fiat arribada. Sceti candu sa gherra fiat inghitzada, in su 1939, s'economia si fiat scarropada.

Sa teoria de Hansen de sa secular stagnation de su tempus de sa Grandu Depressioni fiat fata castiendi su tanti de pipieddus nàscius in US, chi me is annus 30 fiat bàsciu meda, a pustis de essi abarrau calendi-ndi meda giai me is ùrtimus annus 20. Pagus pipieddus nàscius poderant s'economia acarropada, iat nau Hansen, po ita ca a sa genti no ddi fait abisòngiu a spendi meda po is fillus ni a investiri po su tempus benideru. Difatis, castiendi is statìsticas de sa Banca Mundiali, su tanti de is pipieddus nàscius a pustis de sa crisi finantziària de su 2008, nc'est atzuvau aici e totu. Ma sa fertilidadi bàscia no nc'intrat nudda cun sa crisi, casi ca su tanti de pipieddus nàscius est inghitzau a ndi calai po giai totu su sèculu.

Un'àtera possibilidadi est chi sa crisi de su 2008 si siat firmada me in conca nosta, fata a timoria chi in pagu tempus potzat acuntessi calincuna cosa rara de cussas chi trumbullant totu, cussas cosas connotas che "cìnnius nieddus", mancai parrat chi is consumadoris siant otimistas e sa volatilidadi de is mercaus finantziàrius siat bàscia (cun calincuna ecetzioni). Unu paperi scientìficu scritu pagu tempus a oi de Julian Kozlowski, Laura Veldkamp e Venky Venkateswaran de sa New York University narat ca est ratzionali su tenni custas timorias po ita ca si una sceti de custas cosas chi unu no si iat a pensai mai acuntessit a beru, est normali a no si ndi dda scaresci prus.

Sa teoria cosa mia a pitzus de s'economia acarropada de oindii, ghetat fundatzionis asuba de sa timoria chi sa tennologia amelliorendi-si dd'at a acabai a ndi furai su traballu a medas de nosu, forsis agiudendi a cresci sa disparidadi economica. Sa genti forsis si tirat agou a spendi oi po ita ca timit ca cun su tempus s'at a agatai chentze traballu - timorias chi parit no siant aici mannas candu arrespondint a is sondàgius chi mesurant s'otimismu insoru. Chi est aici, ddis ant a serbiri interessus bàscius po ddus intzidai a spendi.

Unu biaxi de novas bonas a pustis de una crisi podit infundi una arratza de otimismu mancai debileddu, chentze ndi bogai deaveras sa timoria de un'àtera crisi in su tempus benideru. Is polìticus e is media insandus crescint custu otimismu contendi novas bellas chi sa genti no est bona a cunfirmai.

De su 2012, prus o mancu, is mercaus de is domus e de is atzionis, funt arribendi a nùmerus record. Ma cosas agualis acuntessiant puru candu nci fiat sa Grandu Depressioni: is novas de is giorrunalis chistionànt fatu fatu de nùmerus artus po unu indicadori econòmicu o un'àteru. Circhendi cun Proquest me in "Novas e Giorrunalis" de is annus 1930-1939, s'agatant 10.315 artìculus cun is fueddus "record high". Medas de custas stòrias funt a pitzus de is variabilis econòmicas. In su 1933, me in su sperefundu de sa depressioni, is numèrus artus ddus iant annotaus po sa produtzioni de su petrollu; po su prètziu de su trigu, de s'oru e de sa cosa bèndia me is bursas; po is sigaretas comporadas; po su dinai allogau me is postas; po su tanti bèndiu e guadangiau de is sociedadis privadas; e aici sighendi.

Totu custas novas bonas, est capassu chi nci dda fatzant a donai spera a sa genti chi is cosas siant amelliorendi mancai chentze ndi ddis bogai totu sa timoria chi torrit a acuntessi calincunu sciorrocu econòmicu. Foras che cun intzidus fortis meda, custa timoria ddus at a fai spendi sèmpiri prus pagu. Sa psicologia narrativa nosi imparat ca no nc'at cuntradditzioni: sa genti podit poderai in su pròpiu tempus bideis làcanas a pari e chi si faint sa furca pari pari. Candu sa genti est pensendi a is sciorrocus, is polìticus depint arrespondi cunformas a custu.

Est tradu po arrecumpensai a is chi nci ant pèrdiu cun su cumèrciu lìberu?

Est tempus de inghitzai a circai de cumprendi chi custu mundu nou e abertu chi nd'eus strantaxau apat amelliorau o impeurau sa vida nosta e comenti apat fatu a ddu fai. Est po custu chi, unus cantu economistas, polìticus e studiosus de ònnia genia, funt circhendi de ndi bogai a pillu s'arrexonamentu e giai a ndi chistionai est grandu cosa. 

Asuta unu artìculu de Dani Rodrik (professori de economia me in sa Harvard University) publicau de Project Syndicate, chi, po comenti fiat scritu, mi nd'est partu làstima de ddu sconciai cun is fueddus mius e duncas dd'apu sceti tradùsiu, circhendi de ddu poderai comenti fiat.

(Figura liada de pixabay)

Parit chi is elites de is afàrius e de sa polìtica de totu su mundu, custas diis apant cuncordau in pari una bidei po cumbati sa tìrria contras a sa globalizatzioni chi, is populistas che Trump, funt stètius bonus a fai a votus. Su tempus de nai ca sa globalizatzioni fait profetu a totus est spaciau: nosu depeus, is elites imoi nosi ddu permitint, cumprendi ca sa globalizatzioni produsit genti chi nci guadàngiat e genti chi nci perdit. Ma sa sceda chi fait a torrai, no est a firmai sa globalizatzioni o a dda fai torrai agou; est a fai a manera de arrecumpensai a is chi nci at pèrdiu.

S'idei noba, dd'at declarada in pagus fueddus Nouriel Roubini: sa tìrria contras a sa globalizatzioni "fait a dda aguantai e a dda guvernai cun polìticas chi arrecumpensant a is traballantis, po totus is dannus e is costus chi ant tentu", narat issu. "Sceti ponendi in pro custas polìticas, is chi nci ant pèrdiu cun sa globalizatzioni inghitzant a pensai ca forsis nci dd'ant a fai issus puru a amesturai cun is chi nci guadàngiant".

Custu arrexonamentu parit cosa nodida, siat po s'economia che po sa polìtica. Is economistas est tempus meda chi ddu sciint ca sa liberalizatzioni de su cumèrciu, fait dannu a sa partzidura de su frutu de s'economia e po calincunu dannus schetus pròpiu, mancai fatzat cresci sa turta de partziri po su stadu. Duncas is acòrdius cumercialis amelliorant chentze duda s'arrichesa de su stadu ma sceti chi is chi nci guadàngiant arrecumpensant a is chi nci perdint. S'arrecumpensa assegurat puru chi meda prus eligidoris siant de acòrdiu a aberri su cumèrciu e iat a depi essi una polìtica bona.

In antis de su stadu sotziali, is brigas intra s'aberri e su partziri su frutu de s'economia at fatu a ddas arresolvi siat cun s'emigratzioni de is traballantis chi si ndi andànt a pandelas, che torrendi a ponni tàcias protetzionistas, prus che totu in sa messarìtzia. Comenti su stadu sotziali est crèsciu, s'acàpiu est bessiu prus pagu strintu permitendi de aberri de prus a sa liberalizatzioni de su cumèrciu. Oindii is stadus prus avantzaus chi funt puru is prus abertus a s'economia internatzionali, funt puru cussus abì is arretzas de seguresa e is programas de asseguratzioni sotziali - su stadu sotziali - funt prus spainaus. Sa circa scientìfica me in Europa at amostau ca is chi nci perdint cun sa globalizatzioni agradessint programas sotzialis prus mannus e fainas po amelliorai su mercau de su traballu. 

Chi sa cuntrariedadi a su cumèrciu abertu no nci dd'at fata a bessiri acutza in sa polìtica de s'Europa oindii, est puru ca cussus aprigus sotzialis abarrant fortis e totu innias, mancai si siant indebilitaus custus ùrtimus annus. No est unu scimpròriu a nai ca su stadu sotziali e s'economia aberta funt stètius duas facis de sa pròpiu medàllia po tempus meda in su de binti sèculus.

Cunfrontas a stadus europeus meda, is Stadus Unius funt arribaus a tradu a sa globalizatzioni. Fintzas a pagu tempus sa mannesa de su mercau insoru e su fatu ca fiant arrenconaus prus o mancu, ddus at agiudaus a s'aprigai de is importatzionis, prus che totu cussas de is logus abì pagant pagu sa genti. E tenint puru, unu stadu sotziali dèbili.

Candu is Stadus Unius ant inghitzau aberri a is importatzionis de su Messicu, de sa Cina e de is àterus stadus chi circànt de bessiri avantzaus me is annus 80, faiat a s'abetai chi essant atraessau su pròpiu mori de s'Europa. E invècias, imprenus de Reaganite e de bideis fundamentalistas de mercau, is Stadus Unius ant fatu a s'imbressi. Po comenti dda ponit Larry Mishel, presidenti de su Economic Policy Institute "iant scioberau de no ndi fai contu de is chi nci perdiant". In su 1981, su "programa de acònciu de su cumèrciu (TAA) est stètiu una de is primus cosas assaltilladas de Reagan, liendi-ndi su tanti arrecumpensau cida po cida".

Su dannu est sighiu me is aministratzionis Democràticas chi funt benidas a pustis. Me is fueddus de Mishel "chi is amigus de su cumèrciu lìberu ndi iant tentu contu a beru de is traballantis, iant a ai pòtziu sustenni una filera de polìticas chi essant fatu cresci is pagas: ocupatzioni prena, cuntratatzioni colletiva, standard de traballu artus, pagas mìnimas fortis e aici sighendi." E totu custu iat a ai fatu a ddu fai "in antis de donai su corpu crescendi su cumèrciu cun is stadus a pagas bàscias".

Imoi is Stadus Unius nci dda iant a fai a torrai agou e a sighiri custa sabidoria chi est nascendi? In su 2007 su scientziau polìticu Ken Scheve e s'economista Matt Slaughter iant domandau "unu New Deal po sa globalizatzioni" me is Stadus Unius, chi iat a ai acapiau a pari "su impènniu po una economia mundiali, cun sa partzidura de su frutu de s'economia e totu." Me is Stadus Unius, iant nau issus, fiat a ndi strantaxai unu sistema de tàcias federalis prus progressivu.

Slaughter iat traballau in una aministratzioni Republicana, cun su Presidenti George W. Bush. E custu amostat comenti si siant acutzaus is arrexonamentus polìticus me is Stadus Unius, ca oindii no fait nimancu a ddu pensai chi cosas aici ndi potzant benni de is Republicanus. Su sfortzu de Trump e de is cumpàngius cosa sua me in su Cungressu po crastai su programa de asseguratzioni sanitaria firmau de su Presidenti Obama, at amostau s'idei de is Republicanus de incurtziai no de cresci is aprigus sotzialis.

Oindii, po s'idei chi nci siat abisòngiu de arrecumpensai a is chi nci ant pèrdiu, serbit chi is chi nci ant guadangiau siant deaveras interessaus a ddu fai - chi cretant ca no fait a poderai s'economia aberta si is chi nci perdint no cuncordant. Sa presidèntzia de Trump at amostau puru un'àtera possibilidadi de castiai sa cosa: sa globalizatzioni, a su mancu po comenti est interpretada, incorrutzat su poderi polìticu conca a is chi tenint sa capacidadi o sa sienda po nci guadangiai cun su mercau abertu, strupiendi ònnia manera chi is chi nci perdint podint agatai po fai balli s'interessu insoru. Sa tìrria contras a sa globalizatzioni chi crescit a pagu a pagu, comenti at amostau Trump, fait a dda fai andai conca a un'àteru programa polìticu, prus acanta a is interessus de is elites.

Sa polìtica de s'arrecumpensa sunfrit sèmpiri de unu problema connotu de is economistas comenti e "incoerèntzia de tempus". In antis chi una polìtica noba - est a nai unu acòrdiu cumerciali - siat fata, a is chi nci guadàngiant ddis cumbenit a promiti de arrecumpensai a is chi nci perdint. Ma candu sa polìtica est fata, s'interessu de ddu fai a beru su chi iant promìtiu, est pagu, siat po ita ca a torrai agou costat meda fatu chi siat, e puru po ita ca, sa pesa de su poderi si incorrutzat conca a issus.

Su tempus de arrecumpensai est beniu e nc'est passau. Puru chi essat fatu a ddu fai binti annus a oi, imoi no est prus una sceda chi fait a torrai contras a is scòncius chi produsit sa globalizatzioni. Po fai avantzai a is chi sighint a nci perdi, iat a tocai a pensai de mudai is arrègulas de sa globalizatzioni e totu.

Po ndi sciri de prus
Too Late to Compensate Free Trade’s Losers - Project Syndicate - Dani Rodrik

Is noi mudàntzias - S'arti de sa gherra (12)

 (Figura liada de pixabay)

Sun Tzu iat narau:

In pagus fueddus, custa est sa manera po aprontai sa faina militari -

Su generali arricit is cumandus de su soberanu,
Circat e amuntonat is sordaus.

In terra aberta no ti ddoi assentis.
In terra de làcana, fai alleàntzias.
In terra de gruxeri no ddoi abarris.
In terra serrada fai trassas.
In terra de morti, cumbati.

Nc'at bias chi tocat a no ddas sighiri.
Nc'at esèrcitus chi tocat a no ddus ferri.
Nc'at citadis chi tocat a no ddas incortillai.
Nc'at terras abì tocat a no ddoi cumbati.
Nc'at cumandus de su soberanu chi tocat a no ddus ponni menti.

Aici, su generali chi connoscit beni su profetu de is noi mudàntzias
Sciit comenti ghiai is sordaus!
Su generali chi no ddas connoscit beni,
Chi puru connoscit sa forma de is terras, no nci dda fait a ndi tenni profetu!
Chi si movit gherra e no si cumprendit su chi imparant is noi mudàntzias,
Chi puru connoscis is cincu profetus, no ses bonu a ghiai s'esercitu cosa tua!

E insandus -
Unu generali sàbiu ndi depit fai contu de su profetu e de su dannu.
A ndi fai contu de is profetus, bolit nai a tenni cunfiàntzia me in su su servìtziu tuu e totu.
A ndi fai contu de is dannus serbit po s'allabai contras s is strobus.

Duncas -
Su dannu indebilitat is soberanus bixinus.
S'atividadi ddus poderat strobaus.
Su profetu ddus intzidat.

Aici, sa manera po aprontai sa faina militari imparat -
A no contai chi su nemigu no arribit,
Ma a contai a pitzus de comenti ti ses aprontau tui.
A no contai chi su nemigu no assaltillit,
Ma a contai a pitzus de sa fortza cosa tua.

Aici, su generali arriscat cincu perìgulus -
Chi no timit a morri, ddu podint bociri.
Chi timit a morri, ddu podint cassai.
Chi acostumat a si infebonai, fait a ddi donai ocasioni.
Sentzeru e onestu, fait ddu fai sbregungiri.
Sa stima po is òminis cosa sua, ddi ponit pensamentu.
Custus funt is cincu tronias de su generali,
Unu perìgulu me in sa faina militari.

Po arrovinai unu esercitu e po bociri su generali cosa sua,
Tocat a portai is cincu perìgulus.
No fait a ndi fai de mancu de ddus studiai beni.


No serbint a marolla is lìburus de economia po cumprendi s'economia.
A bortas bastat a ligi su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.
Sa de cuàturu partis dd'agatais innoi.
Sa de cincu partis dd'agatais innoi. 
Sa de ses partis dd'agatais innoi.
Sa de seti partis dd'agatais innoi.
Sa de otu partis dd'agatais innoi.
Sa de noi partis dd'agatais innoi.
Sa de dexi partis dd'agatais innoi.
Sa de ùndixi partis dd'agatais innoi.

Domìnius de arretza e arrichesa : Tuvalu e su .tv.

Is domìnius de arretza ddus eus arremonaus giai unas cantu bortas chistionendi de su .srd (innoi, innoi, innoi, innoi e innoi), ma custa borta circaus de nd'arrexonai boghendi a pillu una curiosidadi chi forsis genti meda no sciit.

Est seguru ca corrovendi me in s'arretza, calincunu situ .tv dd'eis agatau e aici seguru e totu est ca cussas duas lìteras s'ant fatu beni a conca sa televisioni. Est sa prìmu cosa chi benit a conca e insandus su domìniu .tv depit essi unu domìniu fatu po is cosas chi nc'intrant cun sa televisioni. O no?

Intèndiu arremonau mai dd'eis su stadu de Tuvalu? Forsis no, ma est unu stadu de sa Polinèsia, in mesu a s'Ocèanu Pacìficu, fatu de ìsulas corallinas (cuàturu) e de atollus (cincu) chi postus in pari arribant a 26 km² in totu, castiai sa fotografia asuta.
Sa genti chi ddoi bivit, is tuvalianus, funt prus pagus de 10.000 e funt indipendentis de su 1978 (a ìnturu de su Commonwealth).

E duncas custu stadu polinesianu e su domìniu .tv nc'intrant s'unu cun s'àteru? A marolla, ca .tv est su domìniu de su stadu de Tuvalu (su ccTLD - country code Top Level Domain).

Duncas seus chistionendi de unu stadu pitichededdu e cun pagu genti, chi, comenti fait a si pensai chentze si scimprai meda, no est arricu (piscant, pesant bestiàmini, traballant sa prama, nudda messarìtzia ca terra bella no ndi ddoi at e pagu de àteras cositeddas) cun sa sorti de teni unu domìniu de arretza cun is duas lìteras de sa televisioni, su .tv. Comenti pensais chi sigat su contu?

In su 1998, una sociedadi americana, sa DotTV at cuncordau cun su guvernu de Tuvalu de ddis pagai 50 milionis de dollarus (americanus) in doxi annus, po comporai su deretu de torrai a bendi is domìnius .tv.

E cun custu dinai, in mesu a is àteras cosas, Tuvalu nci dd'at fata a imbucai me in s'ONU (UN - United Nations) ca po ddu fai serbiant 100.000 dollarus chi in antis no teniant e nci dd'at fata puru a nci portai sa currenti me is isulas chi abarrant a is orus e chi duncas fiant prus foras de manu.

In su 2001 una sociedadi noba est imbucada me in s'acòrdiu in logu de cudd'àtera e at cuncordau po ddis pagai 2,2 milionis de dollarus americanus ònnia annu, sèmpiri po comporai su deretu de torrai a bendi is domìnius .tv fintzas a su 2016, prus unu 5% de su tanti chi nci sartàt 20 milionis de dollarus de domìnius bèndius. 

In su 2002, Verisign, una grandu sociedadi americana chi traballat cun is domìnius de arretza e totu, at comporau sa sociedadi chi iat fatu s'ùrtimu acòrdiu cun su gùvernu de Tuvalu po su .tv (e custu nosi narat po ita est chi asuta de sa figura de su .tv in artu ddoi siat scritu powered by Verisign).

No est chi totus is ìsulas tèngiant sa sorti de ddis tocai unu domìniu che .tv ma imoi, in su tempus de Internet, a chini no pensat comenti fai a fai a dinai custas cosas puru, no amostat de no ai cumprèndiu conca a cali parti est tochendi su mundu?

 

Po ndi sciri de prus:
The island nation of Tuvalu is being kept afloat by its domain name - Samantha Beech - News Corp Australia Network

Abugonai - S'arti de sa gherra (11)

(Figura liada de pixabay)

Sun Tzu iat narau:

In pagus fueddus -
Po ndi tzerriai centumilla sordaus chi inghitzint una gherra longa milla li serbit milla soddus de oru a sa dii, chi ant a essi a costas de is centu famìllias e de s'arrichesa de su stadu.
In domu e foras de domu ddoi at a ai burdellu.
Sa genti scuntenta si nc'at a ghetai me is bias
E seticentumilla famìllias, po pagu chi siat, no nci ant a arrennesci prus a traballai.

Is armadas s'una contras a s'àtera est capassu chi s'ant a parai su corru a fronti annus e annus circhendi de binci, cosa chi si iat a podi fai in una dii. Duncas, a chini arrespàrmiat po no donai centu soddus de oru a unu chi podit bitiri novas a pitzus de su nemigu,
Est chentze piedadi.
No est su generali de su pòpulu,
No est s'agiudu de su soberanu.
No est unu maistu chi imparat a binci.

Aici, si unu soberanu abillu e unu generali sàbiu bincint sèmpiri a is nemigus e faint cosas mannas,
Totu custu nci dda faint a ddu fai intzertendi is cosas.
E a intzertai aici no fait a ddu fai che unu divinu.
No fait a ddu fai castiendi su chi est giai acuntèssiu,
No fait a ddu fai carculendi,
Ma tocat a ddu fai po mori de òminis chi connoscint su chi acuntessit a su nemigu.

Aici, nc'at cincu arratzas de bugonis:
Su bogoni de su logu, su bugoni de aintru, su bugoni traitori, su bugoni mortu e cussu biu.
Candu is cincu bugonis traballant pet'e pari e nemus connoscit su Tao insoru,
Ndi strantaxant sa "arretza de is spìritus"
E funt unu scussòrgiu a beru po su soberanu.

Su bugoni biu est su chi torrat po contai su chi at scobertu.
Su bugoni de su logu circa-ddu me in sa genti de innias e totu.
Su bugoni de aintru circa-ddu me in mesu a is oficialis cosa insoru.
Su bugoni traitori circa-ddu me in mesu a is bugonis de su nemigu.
Su bugoni mortu, nci portat novas frassas a su nemigu.
Cumandu a su bugoni cosa mia de beni a ddas sciri e de nci ddas portai, po mori de àterus bugonis, a su nemigu.

Si no ses sàbiu, no nci dda fais a traballai cun unu bugoni.
Si ses chentze umanidadi, no nci dda fais a fai traballai unu bugoni po tui.
Si no ses abillu e secretu, no nci dda fais a ti fai donai novas de unu bugoni.

Secretu! Secretu!
No nc'at faina abì no fatzat a ddoi incaramessai is bugonis.

Ma si unu bugoni scòviat is novas cosa sua in antis de essi arribau abì depiat arribai,
Tocat a ddu bociri a issu e a is chi ddis at scoviau sa cosa.

In pagus fueddus,
In antis de assaltillai una armada, incortillai una citadi afortiada e bociri a calincunu
Tocat a connosci su nòmini e su sangunau de su generali, de is amigus coràbilis cosa sua, de s'agiudu cosa sua, de is guàrdias cosa sua e de is serbidoris.
Cumandu a is bugonis cosa mia de scoberri cosa segura po custu.

Mi tocat a scoberri cali funt is bugonis de su nemigu in mesu a is òminis cosa mia
E a pustis a ddus pagai po traixi, a ddus portai beni e a ddus lassai andai,
A manera de ddus fai traballai de bugoni traitori.

Cun is novas suas at a fai a fai traballai su bugoni de su logu e su bugoni de aintru.
Cun is novas suas su bugoni mortu fait a nci ddu mandai in mesu a su nemigu a portai fàulas.
Cun custas novas su bugoni biu podit fai su chi tocat a fai.
Tocat a sciri su chi faint is cincu bugonis.
Is novas chi ballint de prus, ndi ddas bitint is bugonis traitoris.
E duncas tocat a ddus portai beni.

Is bugonis serbint meda me in sa faina militari.
E is tres armadas ddus abetant po inghitzai.


No serbint a marolla is lìburus de economia po cumprendi s'economia.
A bortas bastat a ligi su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.
Sa de cuàturu partis dd'agatais innoi.
Sa de cincu partis dd'agatais innoi. 
Sa de ses partis dd'agatais innoi.
Sa de seti partis dd'agatais innoi.
Sa de otu partis dd'agatais innoi.
Sa de noi partis dd'agatais innoi.
Sa de dexi partis dd'agatais innoi.