In su dinai partziu sa banca si ddoi setzit.

Su chi est acuntessendi custas diis a una pariga de bancas italianas, at inghitzau a ponni pensamentu a sa genti chi tenit calincunu soddu arreguau, po ita ca est partu, po sa primu borta, chi calincuna cosa no siat prus comenti pensaiaus e ca is bancas no funt cussas cascias-fortis chi pariant.

Unu artìculu chi at scritu Daniel Amerman (òmini chi at traballau annus e annus cun is bancas e is mercaus finantziàrius, scritori e consulenti), agiudat a cumprendi comenti is cosas si siant furriadas a fundu in susu sene chi sa genti si ndi siat acatada deaveras, ghetendi fundatzioni po su chi seus inghitzendi a biri custas cidas e chi medas timint chi possat peorai puru.

Comenti narat Amerman e totu, candu una rivolutzioni inghitzat, est capassu ca luegu no si nd'acatat nemus e est capassu aici e totu chi serbant annus a is studiosus de stòria po torrai a castiai totu e po nci dda fai a nai : labai, est inghitzau totu tali dii.

E duncas forsis, su chi at inghitzau custa "rivolutzioni", sa rivolutzioni de su bail-in, fait a pensai chi siat unu paperi de su IMF (FMI - Fundu Monetàriu Internatzionali) de su 2012, bessiu a pustis chi su G20 iat nau ca tocàt a agatai àteras maneras po arresolvi is chistionis finantziàrias.

In custu paperi, is studiosus de su IMF arrexonant de unu mundu abì is arriscus po su sistema finantziàriu no funt sparèssius ma funt peus chi mai. Chistionant de SIFI (Systemically Important Financial Institution) chi no funt àteru che istitutzionis finantziàrias aici mannas de nci dda fai a nci atzuvai totu su sistema po ita ca funt sèmpiri prus pagus, manixant arriscus sèmpiri prus mannus e funt acapiadas a strintu puru cun is guvernus de is stadus. In pagus fueddus si nci atzuvat una de custas SIFI est capassu ca nci tirat calincunu stadu puru, ma aici e totu, si nci atzuvat calincunu stadu est capassu ca nci tirat puru calincuna de custas SIFI.

Est po cussu chi is studiosus de su IMF si funt atrivius a pensai una manera noba po arresolvi totu custas chistionis. Su fueddu chi narat totu est : asseguratzioni.

In pagus fueddus s'idei est a sceberai una pariga de arratzas de investimentus chi fiant sienda po is meris, ma chi aici, de una dii a s'àtera, pròpiu sienda no funt prus, po ita ca is meris, sene si nd'essi acataus, ant nau ca ei a fai fiantza a totu su sistema cun sa sienda insoru. Sigomenti ca is meris de custas siendas est capassu chi no siant cuntentus meda comenti si nd'acatant, su IMF consillat de apunteddai sa cosa cun sa lei, po no serbiri su permissu de is meris po ddu fai e puru po nci arrennesci a nci imboddiai is investimentus bècius sene abetai is nous.

Custa manera de arresolvi sa chistioni, chi in Europa eus giai biu po Cipro est spainendi-si a lestru in totu su mundu, cun is guvernantis chi pensant de ai assegurau su sistema e invècias parit chi àteru no siant faendi che amaletzai a is investidoris.

Castiaus, agiudendi-nosi cun s'artìculu de Amerman comenti traballat a beru sa cosa e ita bolit nai po su chi pensaus de sciri de is bancas e de su sistema bancàriu.

Candu nci portaus dinai a sa banca, in pagus fueddus seus liendi de sa sienda cosa nosta po ddu donai a sa banca, a manera chi ddu portit comenti pensat chi siat mellus po ddi fai fai frutu. Comenti nci ddu portaus sa banca custu dinai, sa banca e totu si scriit unu dèpidu chi tenit cun nosu, nosi depit cussu dinai. Duncas sa passividadi de sa banca est sa sienda cosa nosta. Comenti iaus giai biu innoi, candu su chi si ballint is atividadis de sa banca si torrat aici meda de bessiri prus pagu de su chi si ballint is passividadis, po ita ca sa banca at sceberau mali su de fai cun su dinai, insandus sa banca no est prus bonu pagadori e sballat (bankrupt).

Pensai-nci beni ca custa est sa chistioni : cun s'idei de su bailout (liai dinai de foras po aconciai su scònciu de una banca) comenti fiat primu, sa banca sballàt candu is atividadis si torrànt aici meda de no nci dda fai a coberri prus is passividadis. 

Cun s'idei de su bail-in (liai dinai de aintru po aconciai su scònciu de una banca) invècias, sa banca sballat candu tenit tropu passividadis e funt is passividadis e totu chi amaletzant sa banca.

E si eus cumprèndiu ca is passividadis chi faint sballai sa banca funt sa sienda cosa nosta, no nci bolit meda a cumprendi ca si calincuna cosa andàt a trotu, is arrespramius cosa nosta est capassu chi paghint su prètziu.

Cantu pensais chi possat essi segura custa manera de aconciai is scòncius?

Po ndi sciri de prus
Have Revolutionary New Rules For Rescuing Banks & Corporations Also Put Your Savings & Pension At Risk? - Daniel Amerman
From Bail-out to Bail-in: Mandatory Debt Restructuring of Systemic Financial Institutions. - IMF Staff Discussion Note - Jianping Zhou, Virginia Rutledge, Wouter Bossu, Marc Dobler, Nadege Jassaud, and Michael Moore

Is formas de is terras - S'arti de sa gherra (6)

Sun Tzu iat nau :

Is terras fait a ddas partziri in -
is chi fait a ddoi atraessai, is chi funt a latzu parau, is chi funt trebeddadas, is chi funt strintas, is chi funt a scala in giossu e is chi funt atesu.

Candu deu e su nemigu nci dda faeus ambaduus a ghetai passus, est una terra "chi fait a ddoi atraessai".
In sa terra chi fait a ddoi atraessai -
Fai a manera de t'assentai a primu tui me in artu e a sa parti de su yang.
E agodra is bias abì ddoi arribat s'achipàgiu cosa tua.
Cumbati sceti si sa batalla parit profetosa.

Candu potzu ghetai passus, ma est traballosu a torrai acou, est una terra "a latzu parau".
In sa terra a latzu parau -
Potzu binci si su nemigu no est parau po m'arriciri candu dd'assaltillu.
Ma si su nemigu est parau po m'arriciri e no ddu bìnciu, est traballosu a m'arretirai.
No est terra profetosa.

Candu chini-si-bollat chi siat chi assaltillat, deu o su nemigu, no ddi fait profetu, est una terra "trebeddada".
In sa terra "trebeddada" -
Puru si su nemigu mi ghetat buconetus praxilis, no apu a assaltillai, ma apu a fai arretirai is òminis, faendi-mi curri avatu de su nemigu.
Insandus apu a assaltillai cun profetu candu sa metadi de is òminis nemigus ant a essi bellus a ddus cassai.

In sa terra strinta -
Si arribu deu primu a una terra strinta, mi ddoi depu inserrai e abetai a su nemigu.
Si est arribau primu su nemigu e si ddoi est inserrau, no apu a ghetai passus.
Si invècias su nemigu no si ddoi est inserrau, fait a sighiri.

In sa terra a scala in giossu -
Si arribu deu primu a una terra a scala in giossu, mi depu assentai in artu e a sa parti de su yang ca tocat a abetai a su nemigu.
Si su nemugu arribat primu, depu arretirai is sordaus.
E no depu sighiri.

In sa terra atesu -
Po sa terra atesu
Sicomenti ca su shih est paris po tui e po su nemigu, est perigulosu a inghitzai a gherrai.
Po ita ca a cumbati aici, no est profetosu.

Custus funt is ses Tao de is terras,
A ddus connosci est sa responsabilidadi prus manna de su generali,
Chi no podit fai de mancu de cumpudai beni sa chistioni.

Si est de coru bonu ma no est bonu a ghiai is sordaus,
Si est amabili ma no est bonu a cumandai,
Si est ghetau a pari e no est capassu a poderai is odriangus,

Is òminis cosa sua ant a essi che pipius totu dengus
E no at a fai a ddus portai po sa batalla.

Si sciu ca is sordaus cosa mia funt a cunditzioni de cumbati, ma no sciu ca a su nemigu no fait a ddu carzugai,
Is possibilidadis cosa mia de binci funt sa metadi.

Si sciu ca a su nemigu fait a ddu carzugai, ma no sciu ca is sordaus cosa mia no funt a cunditzioni de cumbati,
Is possibilidadis cosa mia de binci funt sa metadi.

Si sciu ca a su nemigu fait a ddu carzugai e ca is sordaus cosa mia funt a cunditzioni de cumbati, ma no sciu ca is terras funt perigulosas,
Is possibilidadis cosa mia de binci funt sa metadi.

Aici, a chini ndi sciit de faina militari
Candu fait no faddit,
E candu at inghitzau, is possibilidadis cosa sua funt sene acabu.

Aici, narant -
Si connoscis a su nemigu e a tui e totu,
As a binci sene duda.
Si connoscis sa terra e su celu,
As a binci totu.


No serbint a marolla is lìburus de economia po cumprendi s'economia.
A bortas bastat a ligi su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.
Sa de cuàturu partis dd'agatais innoi.
Sa de cincu partis dd'agatais innoi.

Su Nobel 2015 : scedatzai a fini po cumprendi.

E ocannu puru est arribbada sa dii de su Nobel po s'economia. In su 2013 dd'iant partziu in tres, ocannu passau fiat tocau a unu frantzesu e ocannu invècias (lunis, su 12 de su mesi de ladàmini) dd'at bintu unu scotzesu, Angus Deaton (professori in sa Princeton University) po su traballu cosa sua a pitzus de comenti sa genti spàciat sa cosa, a pitzus de sa poberesa e de su stai beni.

Po cumbati sa poberesa e po ndi strantaxai una manera de fai stai beni a totus, tocat a marolla a castiai comenti sa genti est avesa a spaciai sa cosa e su chi prus at cumpudau is nùmerus (faendi-si agiudai puru de is computers, unu bellu arregallu de is ùrtimus annus) circhendi su càbudu de sa chistioni, est de seguru Deaton, comenti at nau sa Banca Svedesa candu at "ghetau sa grida" narendi ca su prèmiu dd'iat bintu issu.

Po annus, su sangunau Deaton, est bessiu a pillu in mesu a is àterus sangunaus de is economistas chi fiat capassu ca podiant binci su Nobel e mancai ddi fessit amancada una teoria a nòmini suu o una de cuddas scobertas chi faint connosci un'òmini in totu su mundu, is àterus economistas e totu narànt ca ddi minesciat a su pròpiu a binci, casi ca fiat issu chi ndi iat strantaxau sa manera de scedatzai a fini is nùmerus in economia, cosa chi imoi, prus e prus, acostumant a fai is àterus studiosus puru po fai torrai is contus.

A issu, cosas che mesurai is poberus comenti e genti chi tirat prus pagu de 1$ a sa dii, no ddi funt mai praxas, ca po si baghillai in mesu a chistionis fungudas aici, tocat a nci calai meda prus a fundu e no fait e pensai de arresolvi a lestru faendi unu fasci mannu de genti chi parit oguali ma oguali no est. 

Po nai, me is circas cosa sua at scobertu ca comenti crescit su tanti chi tirat sa genti, crescit sa sunstàntzia chi ddis donat su papai (is calorias) casi ca su dinari si ddus fait a papai mellus, ma custu fintzas a unu certu tanti (est craru po is arricus ballit prus pagu casi ca papant giai beni puru si no ddis crescit sa paga). Su malu est ca castiendi is nùmerus totus in pari (arricus e poberus) no ndi bessit a pillu cantu amelliorit su papai de is poberus candu ddis crescint is pagas, e po ddu scerai est tocau a arrefinai.

E forsis totu custu interessu po sa manera chi s'economia amelliorat sa vida ndi ddi benit de candu fiat piciocheddu, ca est nàsciu e pesau in Edimburgo, unu logu tristu e nieddu, narat issu, chi ddi faiat bisai de si fui a logu de mari e de soli.

Deaton est seguru ca po fai unu traballu bonu, tocat chi sa teoria nci arrennèsciat a sboddicai totus is pinnicas de is cosas chi acuntessint a beru, sinunca, si sa teoria no nci dda fait, est comenti e no ai fatu nudda e totu, ca no cumprendeus de ita seus chistionendi e ita seus castiendi.

In pagu fueddus, su de ocannu est unu Nobel a sa passièntzia de castiai beni is cosas, calidadi chi no tenint totus is economistas.

The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2015 - nobelprize.org
Nobel in Economics Given to Angus Deaton for Studies of Consumption - Binyamin Appelbaum - New York Times

Assaltillai cun su fogu - S'arti de sa gherra (5)

Sun Tzu iat nau :

In pagus fueddus, nc'at cincu maneras po assaltillai cun su fogu
A sa primu ddi narant "a pòniri fogu a sa genti"
A sa segunda ddi narant "a pòniri fogu a sa cosa posta a parti"
A sa de tres ddi narant "a pòniri fogu a s'achipàgiu"
A sa de cuàturu ddi narant "a pòniri fogu a is armas"
A sa de cincu ddi narant "a pòniri fogu a is magasinus"

Nc'at su tempus chi ddi dexit a pòniri fogu.
Nci funt is diis chi ddis dexint is fogus.
Su tempus chi ddi dexit est su tempus de sciugura.
Is diis chi ddis dexint funt cussus candu sa luna abarrat in mesu a is steddus de su Scarteddu chi scedatzat, de su Muru, de is Alas e de su Pranu de su Carru.
In custas diis movit su bentu.

Si su fogu pigat de aintru, assaltilla imoi e totu de foras.
Si su fogu est postu ma s'esèrcitu nemigu e assèliu, no assaltillis.
Curri abì sa pampa est prus arta:
Candu is nemigus si fuint e fait a ddus sighiri, sighi-ddus,
Candu no fait, firma-ti.

Si fait a pòniri fogu de foras, no abetis chi is bugonis cosa tua, agiudint de aintru.
Poni fogu po comenti est su tempus.
Si su fogu currit contras a su bentu, no assaltillis conca a su bentu.
Arregorda-ti-ndi ca si su bentu sulat meda a de dii, a de noti nd'at a calai.
Tocat a connòsciri comenti andant is cincu maneras de pòniri fogu
E a carculai su tempus chi nci bolit.

Aici, su chi portat su fogu po assaltillai mellus, at a bìnciri.
Su chi portat s'àcua po assaltillai mellus at a èssiri forti.
S'àcua fait a dda portai po partziri,
Ma no po ndi sciusciai totu.

Si imoi cumbatis po bìnciri, assaltillas e bincis,
Ma si no dda sighis fintzas a fundu, su chi nd'at a bessiri at a èssiri malassortau.
Sa preneta cosa tua at a èssiri che sa "arrichesa chi spàciat".

Fait chi s'arràbiu si furrit in prexu,
Fait chi sa sàngia si furrit in praxeri,
Ma unu stadu amodroxau no torrat biatzu,
Ni unu mortu torrat a biu.


No serbint a marolla is librus de economia po cumprèndiri s'economia.
A bortas bastat a lìgiri su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.
Sa de cuàturu partis dd'agatais innoi.

Is manixus - S'arti de sa gherra (4)

Sun Tzu iat nau :

In pagus fueddus, po fai parai s'esèrcitu in logu bonu e castiai su nemigu

Candu passas me in monti,
Podera-ti acanta a is baus
Allaba-ti in su terrenu de sa vida e poni-ti in artu.
Assaltilla su nemigu partendi de susu e calendi-ndi a bàsciu. No circhis de dd'assaltillai in pesada.
Custa est s'arrègula po si pigai a pari in monti.

Candu nci as passau unu frùmini,
Stesia-nci unu bellu tretu in antis de ti ddoi assentai.
Candu s'allenu est passendi-nci su frùmini, fai a manera chi no si pigheis a pari me in s'àcua.
At a essi profetosu a cumandai de ddu assaltillai candu metadi de s'esèrcitu suu est in s'àcua.
Candu ddu bolis assaltillai,
No ddi parist su corru a fronti acanta de s'àcua,
Allaba-ti in su terrenu de sa vida e poni-ti in artu.
No movast contras a sa currenti.
Custa est s'arrègula po si pigai a pari acanta de is frùminis.

Candu passas me is paulis salidas,
Siast seguru de nci ddas pòdiri passai a lestru. No ti ddoi stentis.
Si atòbias s'esèrcitu nemigu in logu de paulis,
Circa de ti pònniri acanta de is matas in s'àcua e fai a manera de ti pònniri palas a sa struvina.
Custa est s'arrègula po si pigai a pari in logu de paulis.

In pranu,
Poni-ti in logu abertu.
Fai a manera de portai is montis a manu dereta e a palas.
Ananti a tui, ddoi est sa morti. A palas, ddoi est sa vida.
Custa est s'arrègula po si pigai a pari in pranu.

Candu su nemigu est acanta ma est firmu, bolit nai ca est ponendi-si in logu praxili e in artu.
Candu su nemigu est atesu ma circat de t'assaltillai, scoviendi ca ti bolit fai mòviri, bolit nai ca est postu in pranu abì ddi andat mellus.

Matas meda si movint:
Su nemigu est acostendi.

Strobus meda cuaus in su cràchiri:
Su nemigu est circhendi de nosi fai sa furca.

Is pillonis totu in-d-una si pesant a bolai:
Su nemigu est cuau po nosi assaltillai.

Is arresis si fuint:
Su nemigu est assaltillendi cun fortza.

Is fueddus de is missus cosa sua funt masedus, ma su nemigu est sighendi a s'aprontai po sa gherra:
Est aprontendi po mòviri.

Is fueddus de is missus cosa sua funt amaletzosus e andat a in antis barrosu:
Est aprontendi po si fùiri.

Is carrus lèbius funt is primus ponendi-si a is costaus:
Est aprontendi po sa batalla.

Mancari no siat trumentendi, domandat sa paxi:
Est parendi-ti su latzu.

Aprontat totu a lestru meda:
Bolit s'ùrtima batalla.


No serbint a marolla is libbrus de economia po cumprèndiri s'economia.
A bortas bastat a lìgiri su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi. 
Sa de tres partis dd'agatais innoi.

Su prenu e su buidu - S'arti de sa gherra (3)

Su primu chi s'assentat in su logu abì tocat a cumbàtiri, abetendi a su nemigu, si ddoi at a pònniri mellus.
Su chi arribbat prus a tradu a su logu abì tocat a cumbàtiri, ponendi-si-ddoi de pressi, s'at a stasiri prus a lestru.
Su generali àbili, duncas, fait a manera chi is àterus fatzant comenti bolit issu e nemus ddu cumandat.

Su chi fait andai a su nemigu abì bolis tui ma a conca sua, est s'idei chi ddoi apat cosa de nci guadangiai.
Si invècias no bolis chi andit a unu logu, fai a manera chi pensit ca ddoi at a tènniri dannu.

E duncas, a su nemigu stasi-ddu candu est pasiau, fai-ddi cascai fàmini candu est pràndiu, fai a manera chi ddi tochit a marolla si mòviri candu si ddoi est assentau.

Aici, su generali àbili cundrexit a is àterus ma issu abarrat sene cundrèxiri.
Po cussu m'allabu in su mentris chi su nemigu est partziu.
M'allabu e duncas tèngiu sa fortza de unu.
Su nemigu est partziu e tenit sa dèxima parti de sa fortza.
Est aici chi si portat sa dèxima parti po ndi fèrriri unu.
Po cussu, tenendi pagus òminis cun su nemigu chi ndi tenit medas, potzu portai is pagus cosa mia po fèrriri is medas casi ca funt partzius.

No apu a fai sciri abì apu a scùdiri, aici a su nemigu dd'at a tocai a marolla a pònniri unus cantus castiadoris.
Sendi ca is castiadoris suus funt partzius, pagus òminis mi dd'ant a fai po ddu fèrriri.

Su scopu de cundrèxiri is operatzionis militaris est de abarrai tui sene cundrèxiri.
Candu ses sene forma, nimancu su mellus bugoni nci arrennescit a scobèrriri nudda e su nemigu sàbiu no at a tènniri nudda po aprontai su de fai.

Imoi, sa forma de s'operatzioni militari est comenti e sa de s'àcua.
S'àcua, candu currit, si fuit de susu e nci scudit conca a bàsciu.
S'operatzioni militari chi bincit, lassat su prenu e scudit a su buidu.
Comenti e s'àcua, si movit cunformas a su terrenu.
Sa gherra si bincit, cuncordendi-si cunformas a su nemigu.

A aconciai is trassas cosa tua, cuncordendi-ti cunformas a su nemigu est su chi si narat "divinu".


No serbint a marolla is libbrus de economia po cumprèndiri s'economia.
A bortas bastat a lìgiri su chi scriiat prus de duamilla annus a oi sa genti a s'àteru càbudu de su mundu, po si nd'acatai de comenti is cosas andànt, andant e forsis ant a andai sèmpiri.

Sa primu parti dd'agatais innoi.
Sa segunda parti dd'agatais innoi.

Sa scuminiga de s'Èuru.

Pagu tempus a oi, Peter Oppenheimer (professori de economia in Oxford dae su 1967 a 2008) at chistionau de Europa e de €uru in Polònia in tempus de eletzionis, sterrendi un'arrexonamentu chi ant scritu e publicau is de Politico. Sigomenti ca mi nd'at partu làstima a ndi tirai o a aciùngiri cosa o a circai àterus fueddus (comenti fatzu giai sèmpiri in sardunomics) dd'apu sceti tradùsiu.
Gosai-si-ddu aici.

Sa scuminiga de s'Èuru.

Comenti at fatu unu dinari comunu a indebilitai unu grandu continenti.

S'idei abì ghetat fundatzionis s'Unioni Europea, est a arribai a unu arresultau polìticu cun ainas econòmicas. Inghitzendi, me is annus 50, s'idei fiat de torrai a fai sa paxi a pustis chi dda iant sconciada cun sa gherra. Luegus e totu a cust'idei dda iat binta sa de torrai a alluxentai sa presèntzia de s'Europa me is afàrius de su mundu. Sa UE, in pagus fueddus, nascit po èssiri s'ùrtimu de is impèrius europeus dae candu s'agatànt is Romanus o Caralu su Mannu, e oindii si ponit in mesu a sa filera de is potèntzias mundialis - is Stadus Unius (U.S.), sa Russia, sa Cina e cun su tempus s'India puru.

Is chi ddis praxit a chistionai de polìtica e is cumentadoris (che su redatori de su London's Financial Times, Lionel Barber) biint su dinari comunu europeu che unu punteddu firmu po poderai strantaxa cust'idei. Is potèntzias continentalis che U.S. e Cina, tenint onniuna su dinari cosa sua, e s'Europa puru a marolla ndi depit tènniri abisòngiu po èssiri che cussas.

Custu arrexonamentu - si fait a ddu tzerriai aici - est tontu meda. Amostrat ca unu no ndi sciit nudda de su chi fait su dinari in su sistema econòmicu traballendi che comodidadi o fatu a odriangus po sa polìtica; e ca unu no ndi cumprendit nudda de comenti su dinari aparixat is stadus s'unu cun s'àteru candu s'agatant diversidadis o cosas cìrdinas chi no fait a cundrèxiri a àtera manera.

Po s'Europa, custas cosas cìrdinas e custas diversidadis, si funt fatas, aici e comenti ddas bieus oi, me is ùrtimus 150 annus, sighendi is acuntèssius de gherra e paxi e de s'ideologia, comenti e is amelliorias tènnicas e sa crescina de sa produtzioni.  Is trumbullus de is duas gherras mundialis ant sconciau unu mori chi, sinunca, est capassu ca iat a èssiri andau passu passu sene ndi sartai a foras totu a una borta.

In antis de su 1914, in Europa s'agatàt giai una unioni monetària longa mesu sèculu - e po nai sa beridadi puru foras de s'Europa, nexi de is arretzas colonialis e de su cumèrciu. Custa unioni monetària si tzerriàt gold standard. A is stadus chi ddoi fiant in mesu ddis tocàt a poderai una paridadi de su tanti chi si balliat su dinari issoru punciada cun unu tanti de oru e duncas puru cun su chi si balliat su dinari de is àterus. Su chi poderàt totu strantaxu fiat ca su mercau de su traballu aconciàt is pagas comenti serbiat : no sceti conca a susu ma puru conca a bàsciu (arribendi candu serbiat a sa "svalutatzioni interna"). Po fai custu agiudànt puru àteras cositeddas chi fiant in su sistema. Una fiat ca prus che totu faiat scola s'economia Adam-Smithiana de su mercau lìberu - is sindacaus fiant dèbilis, su stadu sociali fiat pagu o nudda, e su cambu de su guvernu chi manixàt s'economia fiat pitichededdu meda.

Sa segunda cosa chi agiudàt, ca arredusiat is prètzius e faiat is acòncius chi serbiant a is pagas po poderai aparixada s'economia, fiat ca is fatoris de produtzioni - traballu e dinari - acudiant beni a foras de Europa puru, Nord America po su prus ma puru Sud Africa, Australia e abì si bollat chi siat. Sa genti si moviat a pandelas dae logus meda in Europa ma prus che totu dae levanti (che is ebreus de s'Impèriu Russu a pustis de su 1881) e puru dae s'Irlanda. Su dinari invècias nd'arribàt po su prus dae su Rènniu Uniu che prèstidus de su mercau de is capitalis de Londra. Tocat a nai ca in su 1913 su tanti de is importatzionis inglesas, po su prus cosa dae papai e matèrias primas, fiat prus o mancu su 40% de is esportatzionis de su mundu.

Totus custas cositeddas de s'economia internatzionali fiant sparèssias po mori de sa gherra de su 1914-18. Is pagas fiant bessidas cìrdinas conca a bàsciu foras che po chistionis straordinàrias. E s'economia liberali (cun sentidu inglesu) de su mercau lìberu, iat lassau su logu a s'economia amesturada (liberali cun sentidu americanu) cun su tanti spèndiu dae is guvernus in Europa chi fiat arribau a sa fini de su de 20 sèculus a su 50% de su PBN (Produtu Brutu Natzionali).

Cun is cosas aici, finiat ca no faiat a ndi fai de mancu de sa possibilidadi de aconciai su càmbiu de su dinari po aparixai is inflatzionis diferentis de is stadus o is diversidadis de is economias. Unu de is primus chi ndi iat chistionau, in su 1923, fiat J. M. Keynes ("A Tract on Monetary Reform") chi in mesu a is àteras cosas, naràt a s'allabai contras a su machìmini de torrai a inghisciai is càmbius de su dinari comenti fiat in antis de su 1914.

A Keynes ddi fiat tocau a ddu torrai a nai de bell'e nou tres annus a pustis, in su 1926 (“The Economic Consequences of Mr. Churchill”), candu Churchill fatu a Ministru de is finàntzias inglesas no ddu iat carculau e nci iat afungau su Rènniu Uniu aintru de cincu annus de stanniatzioni po de badas (in antis de ddus fèrriri su corpu de su 1929 candu nci fiat atzuvau su mercau de Wall Street) aici comenti in 60 annus de marigosori industriali chi nasciat me in su sciòperu de is minieras de carboni de su 1926.

Candu su Rènniu Uniu ndi fiat bessiu de su gold standard in su 1931, sa Frantza e àterus stadus de su "brochetu de oru" iant sighiu a sballiai comenti iant fatu issus in antis, abarrendi-ddoi aintru e sighendi a si poderai càmbius tropu artus po su dinari insoru, àterus cincu annus. Calincuna cosa s'arregordat? Iat a dèpiri. S'Europa oi no tenit unu brochetu de oru ma unu brochetu de èuru, o eurozona comenti ddis praxit de prus a ddu tzerriai. Su dinari comunu bolit nai ca po calincunu stadu prus che totu in s'Europa de bàsciu, su càmbiu ballit tropu, po calincunu àteru ballit tropu pagu, prus che totu sa Germània. S'arresultau est crisi econòmica, scuncòrdia polìtica e una tròcida de is istitutzionis e de is polìticas europeas.

Invècias de calincunu acònciu a su càmbiu (o a is pagas), fait a ndi scabùlliri sceti unu biaxi de genti sene traballu e unu biaxi de migratzioni dae unu stadu a s'àteru. Unu tanti de genti chi si movit po traballu in una mesura chi est sa normalidadi dae unu stadu a s'àteru in U.S., in Europa bolit nai a sconciai sa genti comenti est assentada me is logus e a nci ddis fai pèrdiri puru s'identidadi, in mesu a is diversidadis de s'Europa. Su dinari chi andat dae unu logu a s'àteru e is polìticas finantziàrias puru dd'acabant sconciadas. Is costus tropus artus spriant is investimentus, in su mentris chi su dèpidu de is guvernus crescit. Su ai crèsciu su tanti de dinari in su sistema (Quantitative Easing) forsis at a portai inflatzioni in su tempus benideru ma oi fait pagu cosa po sa produtzioni.

Chi si ndi sciorrochit s'èuru, duncas, mancu nau si bolit, est praxili. Ma no est nau chi dd'acuntessat. Calincunu, unu guvernu o una pariga de guvernus, depit sceberai su de fai e depit fai a manera chi is àterus sigant. Si s'amesturu de oindii de economia firma, prestidus donaus e depidus fatus sene sentidu, genti chi si movit po traballu a pandelas, andat beni a is politicus e a is eletoris, sa cosa podit sighiri de dexi annus in dexi annus. S'Europa at a bessiri a bellu a bellu unu staini pòberu, e su poderi suu in su mundu (chistionendi puru de cussu militari) nd'at a calai sèmpiri prus a lestru. Pròpiu a s'imbressi de su chi depiat fai s'Europa agiundendi-si cun su dinari comunu.

Ma comenti at fatu a acuntèssiri una cosa aici? Sa chistioni assimbillat a sa chi si pregontant is stòricus a pitzus de comenti fiat inghitzada sa Primu Gherra Mundiali. Unu arrogu de sa sceda chi fait a torrai est ca su chi bolint is polìticus currit meda prus a lestru de su chi cumprendint issus e totu. Ma un'àteru arrogu de sa sceda est ca, mancari parrat strambu, po su prus de su tempus, custa cosa no importat. Is polìticus improddant, no sutzedit nudda chi ndi ddus fatzat atzicai e finit ca bessint atrivius, pensendi de nci dda fai a arresòlviri ònnia arratza de problema chi bessat. E fait a si nd'acatai castiendi su sistema monetàriu internatzionali chi s'agatàt a pustis de sa Segunda Gherra Mundiali.
In mesu a is gherras, is studiosus certànt cun su problema de ndi strantaxai una manera de amelliorai su gold standard de aici e comenti fiat, ca fiat mortu. Unu paghiteddu de flessibilidadi ma no meda, serbiat in su càmbiu de su dinari e puru in sa provista de su dinari allogau dae is bancas tzentralis. Po custu, sa cunferèntzia de Gènova de su 1922 ndi iat bogau a pillu su gold standard exchange chi faiat crèsciri su manixu cun is provistas de dinari allogau de is bancas tzentralis. In su 1934 is atoridadis de is U.S. iant apretziau s'oru a 35$ a s'untza, contras a 20.67$ chi costàt in antis de su 1914. Ma me is annus 30, in pari a càmbius chi s'aconciànt e polìticas cumercialis traitoras, si fiat bida puru una crisi longa meda. 

Duncas, biu ca is cosas fiant aici, sa cunferèntzia de Bretton Woods de su 1944, prus che totu Anglo-Americana, cun Keynes chi ghiàt is delegaus inglesus, iat imbastiu sa manera de cuncordai is acòrdius monetàrius internatzionalis po candu fessat acabada sa gherra. Su FMI - Fundu Monetàriu Internatzionali (IMF - International Monetary Fund) nasciat po fai a castiadori e prestai dinari candu is Pesas de is pagamentas andànt asuta.

Is càmbius abarrànt cravaus ma faiat puru a ddus aconciai (adjustable pegs) - eus a nai, cun una paridadi firma ma chi faiat a artziai o a abasciai candu su tanti no torràt prus (fundamental disequilibrium). Sa paridadi de su dòllaru, chi fiat su cancarroni de totu su sistema, boliat poderada cun sa cunvertibilidadi de is provistas in oru, pretziau a 35$ a s'untza. Mancu nau si bolit, custa paridadi puru faiat a dd'aconciai, siat si ddis naràt s'idei aici a is U.S., siat si faiant unu acòrdiu internatzionali po torrai a aparixai (uniform change in all par values).

Su FMI s'agatat ancora, fatu a logu abì si arrexonat de polìtica internatzionali, abì si faint circas scientìficas e fatu fatu puru a mitza abì si piscat dinari po aparixai is Pesas de is pagamentas. Ma su sistema cun is càmbius punciaus de Bretton Woods est sparèssiu prus de 40 annus a oi, 1971-73, casi ca at poderau sceti 25 annus a pustis de sa gherra. Est acabau ca is U.S. no ant bòfiu sighiri is arrègulas de su sistema chi ndi iant strantaxau issus e totu, arrègulas chi narànt ca tocàt a crèsciri su prètziu de s'oru si sa cunvertibilidadi de is provistas de dòllarus de is bancas tzentralis no faiat a dda poderai in àtera manera.

Fait a nd'arrexonai de cantu iat a ai pòtziu abarrai in pei su sistema de Bretton Woods si is U.S. iant nau ca giai a crèsciri su prètziu de s'oru. Ma su chi seu narendi deu est ca su nd'èssiri arrutu su sistema de càmbius punciaus no at spèrdiu sa prosperidadi. Su mundu s'est baghillau beni meda de dexi annus in dexi annus cun sa flessibilidadi de is càmbius e sene arrègulas po ddus manixai e cun sa grandu crescina de is provistas de dinari stràngiu me is bancas tzentralis. In unu fai chi, a dolu mannu at agiudau a is polìticus a si crei tropu.

Duncas ita iat a tocai a ddi consillai a unu stadu de s'Unioni Europea chi depit ancora sceberai si intrai o no in s'eurozona? Totus is stadus, siat chi siant aintru de s'eurozona o no, funt sunfrendi-ndi mancari siat pagu. Incapas nci iat a èssiri una oportunidadi, po nai, chi sa Polònia potzat fai a manera de ndi dda sciorrocai totu - intrendi in su dinari comunu e duus o tres annus a pustis, bessendi-ndi torra. A dolu mannu, custas trassas Machiavèllicas no est nau chi traballint beni e est capassu chi costint caras. Duncas, su mellus chi podit fai sa Polònia est a ascurtai is fueddus de unu dìciu antigu inglesu: "castie-dda dae tesu" (don’t touch it with a barge-pole).


Po ndi sciri in prus
The curse of the euro. How a single currency has enfeebled a great continent. - Politico - Peter Oppenheimer

Sardìnnia e domìniu .srd : imoi tocat a pòniri una firma.

Custus mesis passaus, aeus orbetau a su Galles, a sa Catalònnia (duas bortas) e a sa Bretànnia puru, ca circaiaus de cumprèndiri si a sa Sardìnnia ddi podiat fai profetu a tèniri unu domìniu de arretza de prima cosa sua (su .srd) e a torrai sceda a unu pregontu che custu est trabballosu meda, casi ca, si no fait a castiai in domu, tocat a castiai su chi faint is àterus circhendi de pensai a comenti is cosas talladas e cosidas po is allenus potzant assegiai a su logu nostru puru.

Sa chistioni est longa e cosa de contai (e de pòniri in sa pesa) nci nd'at ancora meda, ma parrit chi fatzat a s'atriviri a nai ca is logus batiaus cun unu domìniu de arretza puru, calincuna cosa nci dda guadàngiant, ca prus chi no àteru, su nòmini de Internet ddis fait publicidadi (e ddu scieus cantu ballit sa publicidadi po is atividadis). Sa cosa no finit innoi perou, ca is domìnius de arretza finint po aprigai is comunidadis de interessus chi portant asuta e mancari parrat strambu a bortas no nc'at mellus cosa de sciri cali funt is interessus cosa tua po inghitzai a fai is interessus cosa tua a beru.

Est po custu chi imoi iat a tocai a pòniri una firma a sa petitzioni po domandai su .srd a ICANN

.srd #puntuSRD : unu domìniu po sa Sardìnnia - un dominio per la Sardegna - a domain for Sardinia

ICANN tenit giai una filera de arrègulas chi narant totu su chi tocat a fai po domandai de allui domìnius de prima nous e po nai sa beridadi, a boddiri firmas no est chi serbat a marolla, issus no ndi chistionant. Ma importat a ddu fai po ddis amostrai ca a palas de su domìniu domandau s'agatat una comunidadi de interessus chi si scerat beni in mesu a is àteras e forsis, innoi, prus che totu est una manera de ndi dda strantaxai a beru custa comunidadi de interessus, ca dintedii, totu in una chi faiat a dd'apubai, si sparessit.

Sardìnnia e domìniu .srd : e drìnghili cun su domìniu .cat

Cun su biaxi chi aeus incarrerau a traessu e a longu in Europa po cumprèndiri si a sa Sardìnnia ddi potzat fai profetu (si ddi cumbèngiat, po nai sa beridadi) a tèniri unu domìniu de arretza de prima cosa sua, nci aeus fatu càbudu a Galles, a Catalònnia e a Bretànnia. 

De sa Catalònnia tocàt a marolla a ndi chistionai po contai su chi ddis at acuntèssiu e comenti nci dd'apant fata a intrai in sa stòria de ICANN cundrexendi-dda comenti ant bòfiu, ma imoi serbit a ddoi torrai, po castiai beni comenti si funt spoddiaus candu ddis at tocau a si fai duus contus.

Nos'agiudat meda unu paperi chi at scritu Jordi Iparraguirre, su diretori de sa Fundació PuntCat dae su 2006 a su 2013 e chi chistionat de cussus annus indoraus.
Chi su .cat siat cosa arrennèscia beni no est chi tochit a nd'arrexonai, dd'aeus giai nau puru, ma bastat a torrai a castiai annu po annu cantu funt crèscius is nòminis allistaus a suta de cussu domìniu de prima, po si nd'acatai a beru. Labai su gràficu (2007-2013): in 6 annus is domìnius funt crèscius a tres tantis.

Ma custus annus indoraus no si funt fatus a solus, a palas ddoi at unu biaxi de trabballu. E un'idei chi at bintu, no su domìniu in sei, ma sa manera de nci dda fai a ddu poderai strantaxu a pitzus de is cambas suas e totu.

Sa stòria de sa Fundació puntCat inghitzat in su mesi de idas de su 2004 (su 28) candu sa Associació puntCat (chi fintzas a sa dii sighiat sa chistioni) sceberat de bessiri una fundatzioni non profit, pensendi de nci dda fai a si manixai mellus aici.

Luegu e totu ddis at tocau a imparai a si baghillai comenti podiant : su dinari fiat pagu e ndi iat a èssiri beniu totu dae is domìnius bèndius (si nci dda faiant a ndi bèndiri), duncas in su mentris chi s'atividadi sighiat, ddis tocàt a marolla a si spoddiai a solus.

Is primus sexi cidas, contat Iparraguirre, ddis fiat tocau a trabballai in unu passadìtziu, ca no teniant àteru logu, fintzas a candu no iant tramudau a unu aposentu de 10 m² (chi ddis iat donau su Institut d'Estudis Catalan), abi funt abarraus fintzas a su mesi de martzu de su 2007. Incarrerendi s'atividadi, s'Orbescidòrgiu (Sunrise in inglesu), ddis fiat tocat a si partziri unu biaxi de trabballu mancari in pagus (dexi prus o mancu, su prus sene paga) scedetzendi prus de 11.400 domandas chi ant prodùsiu prus de 9.000 domìnius amìtius. Acabbau s'Orbescidòrgiu nci dd'iant fata a fai trabballai (po sa paga) 2,5 tènnicus (s'àteru trabballu ddu faiat su CORE).

Ma tocat a torrai a cou ancora po cumprèndiri. A candu nd'ant strantaxau totu, a candu ant pensau a comenti fiat mellus a ndi strantaxai totu. S'atividadi s'acotzàt sceti a pitzus de is domìnius .cat chi faiat a fai a dinari, duncas tocàt a cumprèndiri beni si sa cosa podiat bìviri a sola in antis de inghitzai.

Cali fiant is pro e is contras de incarrerai cussa atividadi?

Pro :
- is catalanus ddu boliant a beru su domìniu de prima, in antis de pregontai a ICANN si faiat a ddu fai e duncas unus cantu domìnius bèndius fiant segurus;
- sicomenti ca su .cat fiat una cosa acapiada a strintu cun s'idei de comunidadi e de identidadi, medas catalanus chi ancora no fiant in s'arretza iant a èssiri intraus a primu borta deretus cun su .cat .

Contras :
- su domìniu .cat arribbàt tradu (po nai, su .com s'agatàt dae su 1984);
- incarrerendi s'atividadi tocàt a a marolla a èssiri carastiosus, po no nci pèrdiri;
- s'acòrdiu fatu cun ICANN naràt ca puntCAT no podiat bèndiri domìnius a sola, ma ddus depiat bèndiri a marolla a una pariga de operadoris chi teniant su permissu de ICANN;
- sa timoria de is arrevesas de is spanniolus contras a is atividadis de chini pigàt domìnius .cat;
- sa timoria chi calincunu aessat furriau sa chistioni de su domìniu po circai arreghèscias polìticas;
- sa timoria chi, casi ca su catalanu no est arreconotu ogualis in totus is terras catalanas (in Frantza po nai), su domìniu nd'aessat pòtziu sunfriri.

Is contras forsis fiant de prus, ma issus sciiant ca faiat a fai torrai a contu sa cosa: tocàt a fai a manera chi a si pigai unu domìniu .cat aessat bàlliu de prus de si ndi pigai unu diferenti (puru po ita ca ddis costàt de prus), po arrenguitzai a is imprendidoris e a sa genti a sceberai beni, ma comenti?

Cun una pariga de cositeddas nodidas :
- sa credibilidadi e sa seguresa de su domìniu depiant èssiri fortis meda;

- tocàt a poniri in pro sa mellus tecnologia chi faiat (IDN, IPv6, EPP e DNSSEC);

- tocàt a scriri arrègulas craras po no si dèpiri giogai is domìnius a stocadas;
- tocàt chi is cosas catalanas connotas (es. FC Barcelona) aessant inghitzau a portai a beru su domìniu .cat po su trabballu issoru;

- tocàt a donai prioridadi a sa chistioni de su mercau catalanu (Bolis bèndiri in s'arretza a unu mercau de prus o mancu 10 milionis de personas? Cali mellus manera de ddu fai si no fueddendi-ddus cun sa lìngua issoru a intru de su domìniu issoru?);

- tocàt a promìtiri de torrai a spèndiri totu su guandàngiu in cosa chi aessat fatu profetu a sa cultura catalana e totu.

Castiendi comenti ant inghitzau e abi funt arribbaus, parrit chi totus custus arrexonamentus po issus apant trabballau beni a beru.

Po ndi sciri de prus
Elements for a successful gTLD. Lessons from the .cat experience for new community gTLDs - Jordi Iparraguirre

Chini arriscat, piscat! Ma, cun cali lìngua?

De su poderi de is lìnguas ndi iaus giai chistionau innoi e innoi ma prus che totu innoi ca is studiosus corrovendi corrovendi, cun su tempus funt amostrendi-nosi ca is lìnguas no funt sceti a fueddai o a scriri, ca sa chistioni est meda prus dilicada: polìtica, economia e su chi nos'acuntessit in sa vida.

In unu paperi bessiu pagu diis a oi in su Journal of Neuroscience (Giornali de is Neuroscièntzias), una pariga de psicòlogus (Shan Gao, Ondrej Zika, Robert D. Rogers e Guillaume Thierry) ant amostrau su chi ant scobertu faendi fai unu giogu de scumissas a unus cantu piciocus cinesus bilìngue (cinesu/inglesu): faendi scumissas cun probabilidadi ogualis de bìnciri o de pèrdiri, candu su giogadori arricit is arresultaus de is scumissas chi at fatu scritus in sa segunda lìngua sua, ddi sanat s'efetu hot-hand.

Ita bolit nai?

A bòlliri o a marolla, tocat a inghitzai chistionendi de custu efetu hot-hand chi in sardu fait a tradùsiri fueddu po fueddu cun "manu callenti" sene strupiai su chi bolit nai.
Si portaus unu soddu in manus e circaus de intzertai a gruxis o grastus (o a pisci e timoni si ddu faeus cun cincu francus) sa probabilidadi de intzertai est ònnia borta su 50%, ni prus e ni mancu, ca su soddu portat duas facis e ndi podit bessiri una sceti. Ma a is chi scumitint, a bortas, candu po sorti ndi intzertant una pariga s'una avatu de s'àtera, ddis parrit ca sa probabilidadi de sighiri a intzertai est de prus de su 50%, ca pensant de portai sa "manu callenti" (o assortada si boleis) e de nci dda fai a incorrutzai su tanti de is probabilidadis comenti bolint issus. Est unu sciollòriu, mancu nau si bolit, ma a is chi scumitint a bortas ddis parrit aici, nc'at pagu cosa ita fai. S'efetu hot-hand custu est.

E insandus ita est chi ant scobertu custus psicòlogus?

Ca a is chi scumitiant, a pustis de ai scumìtiu, si ddis narànt ca iant bintu scriendi-si-ddus in sa primu lìngua issoru (su cinesu) sighiant a scumìtiri forti, invècias candu si ddus narànt (sèmpiri ca iant bintu) scriendi-si-ddus in sa segunda lìngua issoru (s'inglesu), nci poniant meda prus tempus a sceberai su de fai, ddis passàt s'afròddiu e arriscànt meda prus pagu.

Is antigus ddu narànt ca "chini no arriscat no piscat" ma fiant òminis futus (e sardus puru) e duncas no ddis scaresciat nimancu ca "dae su pagu pagheddu, dae su meda nudda". In custus duus dìcius s'agatat totu su chi tocat a sciri po fai afàrius, est sceti a agatai sa manera de ddus murigai po ddus amesturai a pari sene scùdiri ni a un'atza (e arriscai de nci pèrdiri totu) ni a s'àtera (e no nci guandangiai nudda).

E duncas sa chistioni de arriscai de prus o prus pagu iat a èssiri chistioni de su naturali de is òminis. Seguru. Ma si su de arriscai faendi afàrius (sèmpiri scumissas funt) nc'intrat puru cun sa lìngua chi tocat a chistionai in su mentris chi unu est strantaxendi-ndi s'atividadi sua po arriciri is arresultaus e circai de intzertai su chi iat a cumbèniri a fai? No funt pagus is cosas chi iat a fai a cumprèndiri ...

Po ndi sciri in prus

Second Language Feedback Abolishes the “Hot Hand” Effect during Even-Probability Gambling - The Journal of Neuroscience - Shan Gao, Ondrej Zika, Robert D. Rogers, Guillaume Thierry
Bilingual people take greater risks when feedback is given in their native language - Bangor University

Bilingual people take greater risks when feedback is given in their native language - Medical Xpress

Trassas po carzugai - S'arti de sa gherra (2)

Alloddu, custa est sa manera de aprontai sa faina militari.
Si cunformas a su nemigu ses dexi a unu, ingiria-ddu.
Si cunformas a su nemigu ses cincu a unu, carzuga-ddu.
Si cunformas a su nemigu ses duus a unu, cumbati-ddu.
Si seis paris, partzi-ddu.
Si ses prus dèbili, difendi-ti.
Si no fait, arretira-ti.
Candu is chi funt prus pagus dda sighint po meda, finit ca faint bìnciri a is nemigus.

In tempus antigu is generalis scìpius no faiat a ddus bìnciri e abetànt chi fessat su nemigu a sballiai.

S'invincibilidadi ndi benit dae nosu.
Sa debilesa de su nemigu est nexi de is sbàllius suus.

Aici a is generalis scìpius no fait a ddus bìnciri, ma no nci arrennescint a indebilitai a su nemigu.
Duncas ballit su dìciu "Fait a sciri comenti si bincit, sene nci dda fai a binciri".

S'invincibilidadi dd'agatas candu ti difendis.
Sa debilesa dd'agatas candu circas de carzugai a is àterus.

Si ti difendis ses prus forti.
Si movis contras a is àterus ses prus debili.

Is chi, in tempus antigu fiant prus bonus a si difèndiri, nci arrennesciant a si cuai asuta de is noi terras e a si mòviri a lestru asuba de is noi celus, po arrespramiai is fortzas e po nci dda fai a binciri in prenu. 

Sa primu parti dd'agatais innoi .

Sardìnnia e domìniu .srd : su domìniu .bzh.

Pinnichendi a pari is ideis, sa chistioni (a sa Sardìnnia ddi cumbenit o no a tèniri unu domìniu de arretza de prima cosa sua?) aeus inghitzau a dda stèrriri giai unas cantu cidas a oi, andendi a traessu e a longu in Europa po circai de scrocai a is àterus e po cumprèndiri comenti si baghillant in s'arretza.
Aeus sartau su mari duas bortas po incarrerai in Galles (.cymru/.wales) e a pustis seus torraus agou fintzas a sa Catalònnia (.cat). Oi invècias nci faeus càbudu in Bretànnia po castiai beni su chi acuntessit a unu domìniu nou, incingiau pagu tempus : su .bzh.

Sa nova est de cida passada, is domìnius .bzh funt giai prus de 4000 ma po cumprèndiri si custu tanti siat meda o pagu, tocat a pensai ca dae candu ant inghitzau a ddus bèndiri funt passaus sceti pagu prus de 4 mesis (ddus ant abertus a totus su 4 de su mesi de idas de ocannu passau) e duncas fait a nai ca prus o mancu is brètonis funt aberrendi-ndi 1000 a su mesi (e pensant de arribbai a unus 10000 a intru de ocannu). Nimancu is bascus (.eus) chi ant inghitzau in pari a is brètonis, nci dd'ant picigada a nd'abèrriri unu tanti aici (po immoi funt sceti pagu prus de 3200).

E duncas, sicomenti ca sa cosa est frisca frisca, su chi est acuntessendi innias nosi donat sa possibilidadi de càstiai su manixu a una manera chi no iaus fatu ancora cun is àterus domìnius.

Custus 4000 domìnius .bzh comenti si funt spraxus in su mundu? In pagus fueddus, sa genti chi ddus at comporaus abì bivit? Is atividadis chi ddus ant comporaus abì trabballant?
E innoi si scerat craru su trabballu fatu dae sa Association www.bzh (is chi guvernant su domìniu) po acapiai su .bzh a strintu a sa terra. S'arrègula est ca po comporai unu domìniu de secunda .bzh, su dinari no ti ddu fait, po ti ndi spetai unu o prus de unu (ballit po is òminis e po is atividadis) o bivis innias (in Bretànnia) o tenis una atividadi chi promovit su logu o su situ cosa tua chistionat de sa cultura de sa Bretànnia o est scritu po su prus in lìngua brètoni o gallesa. Sinunca no ti ndi spetat.

E insandus, su chi si biit in sa figura a su costau, no fait nudda spantu: su 84% de custus 4000 domìnius de secunda est de genti chi bivit (o atividadis chi trabballant) in Bretànnia, su 14,5% de genti chi bivit (o de atividadis chi trabballant) foras de Brètannia ma in Frantza e su chi abarrat (su 1,5%) est de genti chi bivit (o de atividadis chi trabballant) foras de Frantza.
Is de sa Association www.bzh faint a castiadoris a unu càstiu nou : su deretu de is brètonis (o de sa genti chi ndi ddi importat de sa Bretànnia) de no si ndi fai furai is domìnius de secunda dae genti (o atividadis) chi benint dae foras. No spantat nimancu ca custus 4000 domìnius de secunda siant partzius aici: su 70% a atividadis o a associatzionis, su 10% a comunidadis e su 20% chi abarrat a sa genti de Bretànnia. Su domìniu funt portendi-ddu po trabballai.

Is brètonis ddu narànt craru giai dae su 2004 (candu iant inghitzau a ndi chistionai) ca ddis serbiat unu domìniu po avalorai sa terra issoru, po dda fai connòsciri e po ddus agiudai a bendiri su chi produsint. Unu nòmini in s'arretza immoi ddu tenint e sa genti ddu torrat a connosciri giai mancari dd'apant incingiau dae pagu tempus. Capassu ca teniant arrexoni.

Po ndi sciri in prus

Déjà plus de 4000 .BZH enregistrés

Extension Internet. Plus de 4.000 ".bzh" enregistrés - Le Télégramme

Internet. Quimper, première ville dotée de l'extension. bzh - Le Télégramme

Sardìnnia e domìniu .srd : sa stòria de su domìniu .cat.

Sighendi a arrexonai po cumprèndiri si a sa Sardìnnia ddi cumbèngiat o no a tèniri unu domìniu de arretza cosa sua e prus che totu ita ddi iat a tocai a fai po ddu tèniri, a pustis de ai chistionau de .wales/.cymru, nosi tocat a marolla a chistionai de .cat, ca is Catalanus (aeus giai nau ca funt una chistioni a parti), carinniendi prus che arropendi, nci dd'ant fata a incorrutzai is arrègulas de internet a sa parti chi boliant issus, sene ddas dèpiri segai.

Su mori chi nci ddus at portaus fintzas a su domìniu .cat, est stètiu longu, strintu e stentosu e mancari is Catalanus siant medas, pinnicaus a pari e tèngiant possibilidadi, ddis at tocau a marolla a s'ingenniai, ca sa chistioni ddus at fatus trumentai unu bellu paghiteddu. Peter Gerrand custa stòria dd'at contada in su 2006, pagus mesis a pustis chi fiat nàsciu su .cat, in unu bellu artìculu cosa sua, agiudendi-si cun is contus de chini tiràt is odriangus dae sa dii de su prenimentu fintzas a candu no at fatu a incungiai a beru.

Is chi fueddant su catalanu (che primu o secunda lìngua) funt medas, narat Gerrand, candu at scritu s'artìculu issu faiat a ndi contai prus o mancu 10 millionis (prus de 9 millionis in Spànnia, 100 milla in Fràntza, 31 milla in Andorra e 20 milla in Sardìnnia) e in Catalònnia, su ai poderau sa lìngua, ddis est serbiu a poderai s'identidadi issoru mancari nci apant pèrdiu su stadu. Nascit totu innoi.

S'òmini a palas de totu su trumentu chi at fatu coberai a sa Catalònnia su domìniu de prima, si tzèrriat Amadeu Abril i Abril, est unu òmini de lei, un'abogau chi si baghillat prus che totu in mesu a problemas de arretza e de tènnica (at trabballau fintzas po sa Cummissioni Europea) e chi fait puru su professori de universidadi. Amadeu Abril contat ca ant inghitzau a si mòviri in su 1996 a pustis chi iant lìgiu unu paperi de Jon Postel (coordinadori de sa IANA, s'autoridadi chi fiat meri de is domìnius candu ancora no s'agatàt sa ICANN), chi chistionàt de su tempus benideru de is domìnius de arretza scarangendi sa genna a sa possibilidadi de ndi fai àterus de prima. Su primu sceberu issoru (cuncordau cun totus is partidus catalanus) fiat unu àteru domìniu po sa Catalònnia : su .ct. E duncas iant domandau a sa ISO (International Organization for Standardization) standard 3166 (còdixis po stadus) de si ddus pòniri a parti. Ma sa ISO ddus iat sbruncaus luegu e totu : no fiant unu stadu e duncas nudda .ct. Tocàt a fai a un'àtera manera.

In su 1997, a pustis de nd'ai strantaxau cun àtera genti su CORE (COuncil of REgistrars), Amadeu Abril bessit orberi in su comitau IAHC (International Ad–Hoc Committee) chi Jon Postel iat bòfiu po circai de fai su mori po nci imbucai sa cuncurrèntzia a su mercau de is domìnius de secunda (ca ancora ddus manixàt sceti sa NSI, una sociedadi americana). Sa chistioni, chi parriat cosa lestra, est bessida prus stentosa de su chi si pensànt, ma in su 1999 (a pustis chi, in su 1998 fiat nàscia sa ICANN), su CORE bessit unu de is cincu operadoris cun su permissu po fai cuncurrèntzia a sa NSI e Amadeu Abril intrat in su consillu de sa ICANN. Fiat a intru duncas, sètziu in sa mesa abini sceberànt totu e fiat tempus de cumprèndiri is arregulas po giogai sa partida, po si torrai a mòviri.

In su 2000 sa ICANN aprontat s'inforrada de unus cantu domìnius nous (chi aciungìant a cussus otu chi s'agatànt dae su 1984 : .arpa, .edu, .gov, .com, .mil, .org, .net, .int) ma Abril e is Catalanus fiant unu pagu spriaus e ddis parriat ca no fiat tempus ancora. E duncas nci lassant passai su postali sene ddu firmai. In su mesi de dònniasantu (sèmpiri in su 2000) sa ICANN amitit seti domìnius nous (.aero, .biz, .coop, .info, .museum, .name, .pro) boghendi-ndi a pillu perou una novidadi manna : fiat nàscia una arratza noba de domìnius, acotzaus dae organizatzionis chi faiant a castiadoris a is interessus de una comunidadi e po cussu podiant fai a meris (sene sa ICANN in mesu) a is domìnius de secunda, comenti e sa ICANN faiat cun totus is àterus domìnius (che .com).

Fiat cussa sa novidadi chi fiant abetendi Abril e is Catalanus.

In su 2001 nascit Associació puntCAT (su 23 de su mesi de ònniasantu), pinnichendi a pari àteras associatzionis e organizatzionis interessadas a promòviri sa cultura Catalana e circhendi una manera noba po guadangiai is acotzus chi ddis serbiant. Ddu narat beni meda Amadeu Abril: «Ita seus? Una natzioni? Unu logu? In s'arretza seus una comunidadi de interessus. Castiendi beni, sa mellus manera po si nai is cosas in s'arretza est sa lìngua scrita.». Est po cussu chi ant postu a parti su .ct (bullau annus in antis dae sa ISO) e ant sceberau .cat, ca nci stesiàt su domìniu dae s'idei chi sa cosa fessat sceti chistioni de stadu, artziendi-nci s'arrexonamentu a sa cultura e imprassendi totu sa genti chi fueddàt su Catalanu, mancari foras dae Catalònnia. In su mentris prus de noranta organizatzionis in su mundu (fintzas a s'Austràlia) inghitzànt a si mòviri totus in pari po ddus agiudai.

In su 2003 sa ICANN torrat a scarangiai sa genna po una inforrada noba de domìnius de prima. E custa borta Abril e is catalanus funt paraus che unu latzu : est tempus.

In su 2004, cun Abril chi iat spaciau s'incarrigu cosa sua in su Consillu de sa ICANN, sa Associació puntCAT domandat cun oficialidadi a sa ICANN su domìniu de prima .cat e mancari sa ICANN siat frida meda e sigat a circai arreghèscias po unu bellu tempixeddu, ddis ammostrant 68.000 litèras scritas dae sa genti po ddus acotzai, in prus a cuddas 90 organizatzionis culturalis, chi sighiant a si mòviri po fai impuddai sa chistioni.
Sa chistioni bessit polìtica, ca sa ICANN no ndi podiat fai de mancu de ascurtai su chi naràt sa Spànnia, ca su guvernu de Aznar no boliat. Ma in su mesi de martzu intrat Zapatero e cun issu unu ministru chi fueddat su Catalanu casi ca, mancari nàsciu foras, fiat pesau in Catalònnia : José Montilla Aguilera. Fiat custa s'urtima cosa chi ddis ammancàt, unu acotzu polìticu. E immoi ddu teniant.

In su mesi de cabudanni de su 2005 sa ICANN sceberat de ddus acuntentai, nascit aici su .cat e  Associació puntCAT bessit Fundació puntCAT, chi oindii cumandat e manixat su domìniu.

E in dinari? Cantu nci ant postu?

Abril ponit in contu 150.000 € in 18 mesis, contendi puru is 45.000 € chi at bòfiu ICANN sceti po incarrerai sa pràtiga, is biaxis e is spesas de lei e su chi ddis est costau a si fai fai fiantza (po 1 millioni de €) dae una banca (La Caixa) po acuntentai a sa ICANN. Ma no pònit in contu totu su dinari (chi depit èssiri unu bellu tantixeddu) chi at coberau e spèndiu Associació puntCAT.

S'articulu de Peter Gerrand scòviat unu muntoni de àteras cositeddas, prus che totu a pitzus de su chi ddis pregontàt sa ICANN e de comenti ddis torrànt sceda e ndi ballit a ddu lìgiri. Forsis is fueddus chi agiudant de prus a cumprèndiri funt custus de Abril:

 «ICANN iat pregontau: 'Ita si ndi faeis de unu domìniu de prima?' Est berus ca unu domìniu prus bàsciu nosi ddu iat a ai fatu e totu. Ma serbit un'idei. Serbit a ghetai passus conca a calincuna cosa. Unu domìniu de prima ti nci portat a sèrie A. No ses prus una scuadrixedda. Su èssiri grandu e praxili ddi fait abbisòngiu a una lìngua po dda poderai biatza. No praxit a nemus sa sèrie B. Importat a ammostrai ca su Catalanu, cun is dexi millionis de cristianus chi ddu fueddant, est una lìngua de sèrie A.

Secundu, fiat una chistioni de identidadi. Unu domìniu de prima serbit a fai crei unu paghiteddu a sa genti chi si intèndit Catalana. Po is Catalanus in su sèculu dexiannoi, unu passu mannu chi tocàt a ghetai fiat a tèniri una literadura cosa nostra - e prus a tradu in cussu sèculu e totu, unu giornali cosa nostra. Me is primus annus de su sèculu binti fiat a tèniri scolas Catalanas, po ita ca sene scolas sa lìngua nostra iat a èssiri sparèssia. Insandus sa gherra noba fiat a tèniri arràdiu e canalis de televisioni in Catalanu. Libbrus, giornalis, scolas, arràdiu e televisionis important ancora. Ma in su sèculu bintunu, s'arretza importat aici e totu.

Su de tres, unu domìniu de prima ponit a primu puba sa lìngua. Mancari apubau dae Reston o dae Seattle, ddoi ses. Pensant : Oh, iaus a dèpiri fai bèssiri su programa cosa nostra in Catalanu puru. Permitit a su mundu de biri ca nosu s'agataus. E totu custu sene mòviri làcanas, sene mòviri bubburriga cun nemus.

Su de cuatru, nosi agiudat a pinnicai a pari totus is atividadis culturalis cosa nostra.»

Po ndi sciri de prus
Cultural diversity in cyberspace: The Catalan campaign to win the new .cat top level domain - Peter Gerrand
Fundació puntCAT

A sa Sardìnnia profetu ddi iat a fai su domìniu .srd?

Nc'at una chistioni chi bessit a pillu fatu fatu e a nai sa beridadi in su tempus de internet no fait nimancu spantu chi siat aici: a sa Sardìnnia ddi serbit unu domìniu de arretza cosa sua?
In pagus fueddus, si in logu de abèrriri www.butega.it o www.butega.com, faiat a abèrriri www.butega.srd o mancari www.butega.sar o www.butega.sard, mellus iat a èssiri?

Fait a ndi strantaxai s'arrexonamentu acotzendi-ddu cun punteddus meda, comenti e s'identidadi o sa polìtica o sa lìngua puru, po nd'arremonai calincunu. Ma sicomenti ca po custu domìniu iat a serbiri bellu dinari, immoi ca su dinari est pagu forsis nc'at unu pregontu sceti po incarrerai a nd'arrexonai: cumbenit o no? A dolu mannu, a torrai sceda est trabballosu meda, ca nùmerus o paperis po scartafoliai no est chi si nd'agatit che scedosu, comenti e po ònnia cosa chi nc'intrat dereta cun s'economia sarda. E duncas tocat a s'acuntentai e a circai de pòniri in pro su chi ant fatu is àterus, ca mancari siaus diferentis, a bortas aconciendi-ddu pagu pagu, su trabballu allenu finit ca assègiat beni a nosu puru.

In su 2011, sa Nominet UK (s'autoridadi chi guvernat is domìnius .uk de secunda che .co.uk o .org.uk) at incarrigau a sa LE Wales (su cambu gallesu de sa London Economics) de fai una circa po cumprèndiri si a su Galles ddi cumbeniat o no a tèniri unu domìniu cosa sua (o prus de unu puru) casi ca, in su 2008, sa ICANN (s'autoridadi mondiali chi est meri de totus is domìnius de prima che .it o .com) iat nau ca luegu iat a ai inghitzau a scarangiai sa genna a chini fiat interessau a fai àterus domìnius de prima, nous. Su domìniu .cat (su de is situs catalanus) s'agatàt giai dae su 2005 e duncas po is gallesus puru, fiat ora de si interessai a sa chistioni.

Sa LE Wales at prodùsiu unu bellu trabballu (bessiu in inglesu e in gallesu) e puru gràtzias a cussu, is gallesus ant sceberau de domandai a sa ICANN de ddis fai duus domìnius de prima nous (.wales e .cymru) e sicomenti ca sa ICANN ddus at acuntentaus, dae su 2014 ant inghitzau a ddus portai in s'arretza (is primus mesis sceti po situs de stadu o de afàrius e a pustis po totu s'àteru puru).

Su chi nosi interessat de prus a castiai, est sa cabiddada de guadàngius e costus chi ant arringherau issus candu ant inghitzau a si pregontai si sa cosa ddis torràt a contu o no. 

Sa chistioni est : a tèniri unu domìniu chi arregordat unu logu, a cussu logu ddi cumbenit? S'arrexonamentu dd'ant fatu po ònnia cambu de s'economia chi beniat fertu dae sa cosa (operadoris de domìniu, atividadis, genti) po arribbai a nai calincuna cosa chi aessat bàllia po totus.

Operadoris de domìniu  
Guadàngius
- su chi incàsciant bendendi is domìnius de secunda
Costus
- su chi pagant po poderai is domìnius de secunda (achipàgiu tènnicu, pagas)
- su chi ddis tocat a pagai a sa ICANN ca est meri de su domìniu de prima

Atividadis
Guadàngius
- crescit sa cosa chi si bendit (in s'arretza e foras dae s'arretza) ca :

a) s'afòrtiat su nòmini de su logu (comenti e si fessit una marca)

b) su nòmini de su logu e is nòminis de is cosas chi si produsint innias s'ammesturant a pari

c) est prus pagu trabballosu a agatai is cosas de cussu logu in s'arretza

d) sa genti inghitzat a abbitai de prus is butegas chi bendint in s'arretza

e) sa genti de innias preferit a sceberai de comporai cosa de cussu logu e totu
- crescit sa cuncurrèntzia in su mercau de is domìnius de secunda

Costus
- su tanti chi serbit a is atividadis a abèrriri e a poderai is domìnius de secunda
- su càstiu po no si ndi fai furai is ideis (propriedadi intelletuali)
- totu su trabballu fatu podit fai fintzas dannu ca :
a) àterus allenus nci guadàngiat amesturendi s'atividadi issoru a su nòmini de su logu
b) sa genti si podit cunfùndiri candu in s'arretza s'agatant tropus situs chi s'assimbillant

Comunidadis linguìsticas o culturalis
Guadàngius
- s'afòrtiant is minorias linguìsticas e culturalis casi ca s'agatant a primu puba in s'arretza
Costus
- su tanti chi serbit a is comunidadis a abèrriri e a poderai is domìnius de secunda
- su càstiu po no si ndi fai furai is ideis (propriedadi intelletuali)

Genti
Guadàngius
- prus pagu trumentu po circai sa cosa, ca una primu passada de sedatzu si dda donat su domìniu
- agiudu po sceberai su de comporai candu torrat deretu a su nòmini de unu logu
- su gosu de is possibilidadis chi donat s'arretza (sa genti si fidat de prus e inghitzat a dd'abbitai)
- su chi si guadangiat abbitendi de prus is butegas in s'arretza e foras dae s'arretza
Costus
- prus trumentu po circai sa cosa candu crescint is situs frassus

Totus (a puliu)
Guadàngius
- su nomìni de su logu s'afòrtiat e sa genti ddoi abbitat de prus in s'arretza
- crescit sa cuncurrèntzia in su mercau de is domìnius de secunda
- is interessus de sa comunidadi s'amesturant afortiendi-si a pari
Costus
- situs chi s'assimbillant e situs frassus, costus de circa e de càstiu (propriedadi intelletuali)

Is gallesus no si funt firmaus aici e ant sighiu sa circa pregontendi a sa genti ita ndi pensàt, si ddis parriat praxili, cali domìniu ddis iat a èssiri praxu de prus e aici sighendi. Ma a pustis si funt puru stesiaus dae sa terra issoru, po arribbai fintzas in Catalonnia, a castiai comenti si baghillànt is catalanus. Is catalanus funt una chistioni a parti, ddu scieus (e ddu sciint is gallesus puru), ma a castiai ita est acuntèssiu in Catalonnia a pustis chi est bessiu a pillu su domìniu .cat serbit e totu.

Su domìniu .cat s'agatat dae su 2005 comenti aeus giai nau e duncas fait a si pregontai si totu s'afròddiu chi teniant is catalanus ddis est passau a pustis chi ant coberau su chi boliant. Sa figura asuta ammostrat comenti est crèsciu su tanti de is situs .cat in s'arretza dae gennargiu de su 2007 a gennàrgiu de su 2011 : in 4 annus dae prus pagu de 20 milla (19.693) situs a pagu prus de 50 milla (50.267) situs. Prus che a duas bortas su tanti.

E a su catalanu (sa lìngua) profetu dd'at fatu su .cat? Is situs scritus in catalanu crescius funt? Sa figura asuta ammostrat comenti est cresciu su tanti de is situs de Catalonnia in catalanu (a pitzus de totus is situs de Catalonnia). In su 2005 (candu su .cat ancora non s'agatàt) fiant arribbaus prus o mancu su 50%. In su 2011 fiant su 60%. Est comenti e chi su .cat apat donau fintzas una impèllida a su catalanu in s'arretza, cosa chi a nai sa beridadi nimancu ddi serbiat meda.

E custus situs in catalanu, crescendi, comenti funt partzius? Sa figura asuta nosi ddu ammostrat beni (tempus chi andat dae su 2002 a su 2011) :
- is situs de ospitalidadi (turismu, biaxis, starias) a su 40%;
- is situs de spàssiu (giogus, televisioni, arràdiu) prus de su 50%;
- is situs de is universidadis giai a su 100%;
- is situs de is servitzius publicus giai a su 50%
e aici sighendi ...

E duncas, mancari sa Sardìnnia siat diferenti dae su Galles e prus che totu dae sa Catalonnia, naraus ca immoi su tantixeddu po nd'arrexonai, forsis ddu teneus. E ora puru de inghitzai iat a èssiri.

Po ndi sciri in prus
Economic benefits of an Internet domain for Wales - Nominet UK, LE Wales - Moritz Godel, Maike Halterbeck, Siôn Jones
.wales and .cymru internet domain names find support - BBC
New domain names set to 'sell' Wales to the world - BBC

Dèpidu e sciollòrius.

Pagu diis a oi, est bessida a pillu una circa chi at fatu su McKinsey Global Institute po acrarai cantu est crèsciu su dèpidu (pùblicu e privau) me is economias cumpridas e prus pagu cumpridas. Su trabballu ammostrat comenti su dèpidu siat sighendi a crèsciri dae unu càbudu a s'àteru de su mundu, invècias de si torrai.

Ligendi custus nùmerus, alluvionaus comenti seus dae sa chistioni de su dèpidu, arriscaus sèmpiri chi sa primu cosa chi nosi benit a conca siat ca calincunu est arendi a cuatru bois e duncas siat acanta acanta de nci atzuvai, cratzau asuta dae su graiori de su dèpidu chi at fatu. 

Sa chistioni est ca custu arrexonamentu no torrat prus si pensaus ca su dèpidu chi fait unu, fait fai sienda a s'àteru. E po is stadus? Puru. Su tanti de is passividadis e de is atividadis cunfrontas a su PBN (Produtu Brutu Natzionali) andant a manu pigada e no est chi siat cosa sèmpiri mala.

Ma su chi nosi fait trumbullai sa conca a pitzus de su dèpidu est su tanti. 

Meda o pagu? Est custu pregontu chi non nosi donat studa. Ma finit a beru totu inguni?  

Duus economistas connotus, castiendi is arresultaus de custa circa, ant aciuntu calincuna cositedda chi interessat a sciri, ca scarangiat sa genna a un'arrexonamentu prus mannu e prus pagu impressiu.

Antonio Fatas at castiau conca a Singapore.

Asuta bieis comenti est andau su dèpidu pùblicu in Singapore dae su 1990 a su 2014 (ocannu passau) cunfrontas a su PBN, est sa lìnia arrùbia. A corru schìssiu po su prus, ma est crèsciu, si biit beni. In pagus fueddus si funt indepidaus. 

Innoi asuta invècias, bieis comenti funt andaus is contus de su guvernu de Singapore me is pròprius annus (1990-2014), sa lìnia asula. Giai sèmpiri surplus iaus a nai: in pagus fueddus incasciànt de prus de su chi spendiant.

E insandus, ita ddis at acuntèssiu? 

Ca si funt indepidaus no po ita ca ddis serbiat dinari, ma po ndi strantaxai una manera segura po is mercaus issoru po pòniri in proi unu bellu tanti de dinari chi no poniant a fai àtera cosa. 

E duncas dèpidu meda ma sienda meda, is contus de su stadu funt sanus.

Paul Krugman invècias at castiau conca a su Rènniu Uniu (UK).

Asuta bieis comenti est andau su dèpidu pùblicu in UK dae su 1692 a su 2011, sa lìnia asula. Unu arrogu de sa storia chi fait a ddoi lìgiri est ca sa gherra contras a Napoleone (1803-1815) ddus at lassaus indepidaus meda. 

E duncas ndi funt bessius prus pòberus? No. Su dèpidu chi at fatu su stadu fiat sienda po sa genti chi ddu iat comporau.

Certus, si poneus a parti su dèpidu pùblicu, ponit meda prus pensamentu su dèpidu privau, ca fait a ddu crei a beru chi sa genti sigat a pigai a libburetu puru cosa chi no ddis fait abisòngiu, fintzas a candu no dda finint carriaus de dèpidu fintzas a su tzugu. 

Ma sa chistioni no est cantu siat mannu custu dèpidu, ma sa possibilidadi chi, totu in una, inghitzit su chi is inglesus tzèrriant deleveraging, est a nai candu is chi ant imprestau su dinari circant de ndi ddu torrai a scabbùlliri, totu in pari.

Po dda serrai, su chi si cumprendit craru crau est ca is arrexonamentus chi movit su dèpidu (pùblicu o privau chi siat) po su prus funt sciollòrius : no est su tanti in sei chi importat, ma si sa manera de ddu torrai est cuncordada beni o no. E prus che totu, su dèpidu est dinari chi depeus a nosu e totu, fillus nostrus e su tempus benideru issoru no nc'intrant nudda.

Po ndi sciri de prus
Debt and (not much) deleveraging - McKinsey Global Institute
Debt mountains spark fears of another crisis - Financial Times - Ralph Atkins
Those mountains of debt (and assets) - Antonio Fatas
Debt Is Money We Owe To Ourselves - Paul Krugman

Draghi nci abùsciat a sa BTzE contras a sa crisi.

Custa giòbia passada, is chi guvernant sa BTzE (Banca Tzentrali Europea) si funt agataus faci a pari in Frankfurt am Main po sceberai su de fai e ant cuncordau po incarrerai una arratza de QE (Quantitative Easing, in sardu fait a ddu tzerriai Allebiadura a Cantidadi, AC) po poderai is mercaus assèlius, po lùngiri is arrodas a s'economia e fintzas po inghitzai a stochigiai a fiancus a s'inflatzioni bàscia.

Mancari sa cosa no apat spantau meda, ca totus is scìpius si dda fiant giai incannugada casi ca fiant tempus e tempus chistionendi-ndi, est una cosa manna e totu, e fintzas a s'ùrtimu no faiat a cumprèndiri si (e comenti) Draghi fiat capassu a ndi dda strantaxai.

In pagus fueddus custu QE dd'ant cuncordau aici :

- inghitzat a martzu (de ocannu) e sighit a su mancu fintzas a cubudanni de ocannu chi benit, ca in su mentris si càstiat comenti andat s'inflatzioni (ballit sèmpiri s'arrègula de su 2%);

- ponit a cùrriri 60 miliardus de € ònnia mesi po comporai dèpidu de is stadus (allabendi-si de prus cun is stadus chi depint giai dinari a sa UE o a su FMI), dèpidu de su ESM o de su EIB, dèpidu de su mercau ABS (Asset-Backed Security) e obbligatzionis seguras (covered bonds);

- de su tanti chi fait a comporai mesi po mesi, sa BTzE ndi manixat a sola su 8%;

- su tanti chi abarrat (92%) invècias ddu manixant is bancas tzentralis de is stadus, partzendi-si-ddu cunformas a su dinari chi ant postu in sa BTzE (po sciri cantu ndi ddis spetat a ònnia stadu bastat a castiai comenti est partziu su capitali de sa BTzE).

- sa BTzE si càrrigat su 20% de s'arriscu (su 8% cosa sua e su 12% de su chi comporant is bancas tzentralis natzionalis) e totu s'àteru abarrat a costas de is bancas tzentralis de is stadus.

Immoi su prus est fatu e abarrat sceti de cumprèndiri si sa cosa est insertada o no, ca is economistas no cuncordant nimancu custa borta.

Su chi parrit pòngiat a totus de acòrdiu, est ca custa arrusciada de dinari (in prus a su poderai artus in interessus de su dèpidu) at a poderai bàsciu su prètziu de s'€ cunfrontas a su dinari allenu, chi perou, mancari aessat dèpia èssiri cosa bella (ca agiudat a bèndiri a baratu a is stràngius) arriscat de si furriai a cosa mala (ca me is ùrtimus tempus is esportatzionis de sa UE s'afòrtiant comenti s'afòrtiat s'€ cunfrontas a su $). 

E duncas est unu bellu rebus, ma sene s'abetai grandu spantu, iat a andai giai beni si totu custu dinari friscu, agiudàt a su mancu a fai a manera chi is bancas aessant donau una bella spinociada de prèstidus nous a is impresas e a is famìllias.

Po ndi sciri in prus
Introductory statement to the press conference - Mario Draghi (President of the ECB), 22 January 2015
Eurozone QE: could it possibly work? - Pieria - Frances Coppola
On ECB QE. - Ello - Lorcan Roche Kelly
The ECB’s QE decision - voxeu - Marco Annunziata