domenica 19 aprile 2015

Chini arriscat, piscat! Ma, cun cali lìngua?


De su poderi de is lìnguas ndi iaus giai chistionau innoi e innoi ma prus che totu innoi ca is studiosus corrovendi corrovendi, cun su tempus funt amostrendi-nosi ca is lìnguas no funt sceti a fueddai o a scriri, ca sa chistioni est meda prus dilicada: polìtica, economia e su chi nos'acuntessit in sa vida.

In unu paperi bessiu pagu diis a oi in su Journal of Neuroscience (Giornali de is Neuroscièntzias), una pariga de psicòlogus (Shan Gao, Ondrej Zika, Robert D. Rogers e Guillaume Thierry) ant amostrau su chi ant scobertu faendi fai unu giogu de scumissas a unus cantu piciocus cinesus bilìngue (cinesu/inglesu): faendi scumissas cun probabilidadi ogualis de bìnciri o de pèrdiri, candu su giogadori arricit is arresultaus de is scumissas chi at fatu scritus in sa segunda lìngua sua, ddi sanat s'efetu hot-hand.

Ita bolit nai?

A bòlliri o a marolla, tocat a inghitzai chistionendi de custu efetu hot-hand chi in sardu fait a tradùsiri fueddu po fueddu cun "manu callenti" sene strupiai su chi bolit nai.
Si portaus unu soddu in manus e circaus de intzertai a gruxis o grastus (o a pisci e timoni si ddu faeus cun cincu francus) sa probabilidadi de intzertai est ònnia borta su 50%, ni prus e ni mancu, ca su soddu portat duas facis e ndi podit bessiri una sceti. Ma a is chi scumitint, a bortas, candu po sorti ndi intzertant una pariga s'una avatu de s'àtera, ddis parrit ca sa probabilidadi de sighiri a intzertai est de prus de su 50%, ca pensant de portai sa "manu callenti" (o assortada si boleis) e de nci dda fai a incorrutzai su tanti de is probabilidadis comenti bolint issus. Est unu sciollòriu, mancu nau si bolit, ma a is chi scumitint a bortas ddis parrit aici, nc'at pagu cosa ita fai. S'efetu hot-hand custu est.

E insandus ita est chi ant scobertu custus psicòlogus?

Ca a is chi scumitiant, a pustis de ai scumìtiu, si ddis narànt ca iant bintu scriendi-si-ddus in sa primu lìngua issoru (su cinesu) sighiant a scumìtiri forti, invècias candu si ddus narànt (sèmpiri ca iant bintu) scriendi-si-ddus in sa segunda lìngua issoru (s'inglesu), nci poniant meda prus tempus a sceberai su de fai, ddis passàt s'afròddiu e arriscànt meda prus pagu.

Is antigus ddu narànt ca "chini no arriscat no piscat" ma fiant òminis futus (e sardus puru) e duncas no ddis scaresciat nimancu ca "dae su pagu pagheddu, dae su meda nudda". In custus duus dìcius s'agatat totu su chi tocat a sciri po fai afàrius, est sceti a agatai sa manera de ddus murigai po ddus amesturai a pari sene scùdiri ni a un'atza (e arriscai de nci pèrdiri totu) ni a s'àtera (e no nci guandangiai nudda).

E duncas sa chistioni de arriscai de prus o prus pagu iat a èssiri chistioni de su naturali de is òminis. Seguru. Ma si su de arriscai faendi afàrius (sèmpiri scumissas funt) nc'intrat puru cun sa lìngua chi tocat a chistionai in su mentris chi unu est strantaxendi-ndi s'atividadi sua po arriciri is arresultaus e circai de intzertai su chi iat a cumbèniri a fai? No funt pagus is cosas chi iat a fai a cumprèndiri ...


Po ndi sciri in prus

mercoledì 15 aprile 2015

Trassas po carzugai - S'arti de sa gherra (2)


Alloddu, custa est sa manera de aprontai sa faina militari.
Si cunformas a su nemigu ses dexi a unu, ingiria-ddu.
Si cunformas a su nemigu ses cincu a unu, carzuga-ddu.
Si cunformas a su nemigu ses duus a unu, cumbati-ddu.
Si seis paris, partzi-ddu.
Si ses prus dèbili, difendi-ti.
Si no fait, arretira-ti.
Candu is chi funt prus pagus dda sighint po meda, finit ca faint bìnciri a is nemigus.

In tempus antigu is generalis scìpius no faiat a ddus bìnciri e abetànt chi fessat su nemigu a sballiai.

S'invincibilidadi ndi benit dae nosu.
Sa debilesa de su nemigu est nexi de is sbàllius suus.

Aici a is generalis scìpius no fait a ddus bìnciri, ma no nci arrennescint a indebilitai a su nemigu.
Duncas ballit su dìciu "Fait a sciri comenti si bincit, sene nci dda fai a binciri".

S'invincibilidadi dd'agatas candu ti difendis.
Sa debilesa dd'agatas candu circas de carzugai a is àterus.

Si ti difendis ses prus forti.
Si movis contras a is àterus ses prus debili.

Is chi, in tempus antigu fiant prus bonus a si difèndiri, nci arrennesciant a si cuai asuta de is noi terras e a si mòviri a lestru asuba de is noi celus, po arrespramiai is fortzas e po nci dda fai a binciri in prenu. 


Sa primu parti dd'agatais innoi .

mercoledì 8 aprile 2015

Sardìnnia e domìniu .srd : su domìniu .bzh.

Pinnichendi a pari is ideis, sa chistioni (a sa Sardìnnia ddi cumbenit o no a tèniri unu domìniu de arretza de prima cosa sua?) aeus inghitzau a dda stèrriri giai unas cantu cidas a oi, andendi a traessu e a longu in Europa po circai de scrocai a is àterus e po cumprèndiri comenti si baghillant in s'arretza.
Aeus sartau su mari duas bortas po incarrerai in Galles (.cymru/.wales) e a pustis seus torraus agou fintzas a sa Catalònnia (.cat). Oi invècias nci faeus càbudu in Bretànnia po castiai beni su chi acuntessit a unu domìniu nou, incingiau pagu tempus : su .bzh.
Sa nova est de cida passada, is domìnius .bzh funt giai prus de 4000 ma po cumprèndiri si custu tanti siat meda o pagu, tocat a pensai ca dae candu ant inghitzau a ddus bèndiri funt passaus sceti pagu prus de 4 mesis (ddus ant abertus a totus su 4 de su mesi de idas de ocannu passau) e duncas fait a nai ca prus o mancu is brètonis funt aberrendi-ndi 1000 a su mesi (e pensant de arribbai a unus 10000 a intru de ocannu). Nimancu is bascus (.eus) chi ant inghitzau in pari a is brètonis, nci dd'ant picigada a nd'abèrriri unu tanti aici (po immoi funt sceti pagu prus de 3200).

E duncas, sicomenti ca sa cosa est frisca frisca, su chi est acuntessendi innias nosi donat sa possibilidadi de càstiai su manixu a una manera chi no iaus fatu ancora cun is àterus domìnius.

Custus 4000 domìnius .bzh comenti si funt spraxus in su mundu? In pagus fueddus, sa genti chi ddus at comporaus abì bivit? Is atividadis chi ddus ant comporaus abì trabballant?
E innoi si scerat craru su trabballu fatu dae sa Association www.bzh (is chi guvernant su domìniu) po acapiai su .bzh a strintu a sa terra. S'arrègula est ca po comporai unu domìniu de secunda .bzh, su dinari no ti ddu fait, po ti ndi spetai unu o prus de unu (ballit po is òminis e po is atividadis) o bivis innias (in Bretànnia) o tenis una atividadi chi promovit su logu o su situ cosa tua chistionat de sa cultura de sa Bretànnia o est scritu po su prus in lìngua brètoni o gallesa. Sinunca no ti ndi spetat.

E insandus, su chi si biit in sa figura a su costau, no fait nudda spantu: su 84% de custus 4000 domìnius de secunda est de genti chi bivit (o atividadis chi trabballant) in Bretànnia, su 14,5% de genti chi bivit (o de atividadis chi trabballant) foras de Brètannia ma in Frantza e su chi abarrat (su 1,5%) est de genti chi bivit (o de atividadis chi trabballant) foras de Frantza.
Is de sa Association www.bzh faint a castiadoris a unu càstiu nou : su deretu de is brètonis (o de sa genti chi ndi ddi importat de sa Bretànnia) de no si ndi fai furai is domìnius de secunda dae genti (o atividadis) chi benint dae foras. No spantat nimancu ca custus 4000 domìnius de secunda siant partzius aici: su 70% a atividadis o a associatzionis, su 10% a comunidadis e su 20% chi abarrat a sa genti de Bretànnia. Su domìniu funt portendi-ddu po trabballai.

Is brètonis ddu narànt craru giai dae su 2004 (candu iant inghitzau a ndi chistionai) ca ddis serbiat unu domìniu po avalorai sa terra issoru, po dda fai connòsciri e po ddus agiudai a bendiri su chi produsint. Unu nòmini in s'arretza immoi ddu tenint e sa genti ddu torrat a connosciri giai mancari dd'apant incingiau dae pagu tempus. Capassu ca teniant arrexoni.


Po ndi sciri in prus