domenica 31 agosto 2014

Candu su soddu sconciat s'economia prus de sa gherra.

Castiendi comenti circat de s'allabai sa Banca Tzentrali de Israele, s'economia puru est inghitzendi a ponniri pensamentu a is israelianus. Su 25 de Austu, in s'atobiu chi faint onnia mesi, ant abasciau is interessus dae su 0.5% a su 0.25% (su prus basciu chi apant mai tentu) e a nai sa beridadi pagu genti nci iat a ai scumitiu, casi ca su mesi passau iant giai abasciau is interessus de unu ateru tanti e fiat partu de cumprendiri (ligendi su chi iant scritu) ca si ddu faiat aici a su mancu po unu tempixeddu. 

Iat a fai a pensai chi siant circhendi de allebiai su corpu chi ddis at fertu dae su ai torrau a inghitzai sa gherra in Gaza, ca sa genti at inghitzau a spendiri prus pagu (prus che totu in su cabu de basciu, acanta de Gaza) e su turismu puru nc'est atzuvau (a solu fait su 7% de su PBD - Prodotu Brutu de Domu issoru) ma is bancheris ant amostrau ca is cosas chi ddis ponint prus pensamentu funt s'inflatzioni bascia (est arribbada fintzas a su 0.3%) e sa crescina de s'economia chi est andendi sempiri prus a bellu.

Certus, mancu nau si bolit chi sa gherra apat agiudau a impeorai sa cosa, ma s'economia fiat incarrerada mali gai dae unu paghiteddu. Est su 2011 chi dd'at segau su cresciri, mancari dd'apat poderada biatza ancora (ocannu passau teniant sceti su 5.7% de genti sene fai nudda cun unu deficit de su 2.3% de su PBD) ma tropu incorrutzada (ocannu chi benit su deficit at a essiri a su mancu su 3% e in prus nd'ant a calai is esportatzionis, chi a solas faint su 40% de su PBD, prus che totu informatica).

Est craru chi sa crisi economica de su mundu siat axudendi a nci atzuvai a issus puru ma sa cosa chi prus ddis est grai dae atragai est su chi si ballit su dinari issoru, su sheqel (su siclo), chi dae su 2012 (su cucuru de sa crisi de s'€) s'est afortiau de su 15% po mori de is investimentus strangius chi funt arribbaus, de su gasu chi ant agatau e ddis at permitiu de ndi pigai prus pagu faendi-ddis guadangiai meda me is pratus de sa pesa de is pagamentas . 

Sa Banca de Israele at allogau 84 miliardus de $ in dinari strangiu, circhendi de poderai pretziu cun su sheqel (pigas dinari strangiu candu no nci bolis fai artziai tropu su pretziu de su tuu) ma su chi ddis praxit de prus a fai (po sa propiu cosa) est a abasciai is interessus (dd'at fatu Stanley Fischer, guvernadori fintzas a su 2013 e immoi est faendi-ddu Karnit Flug), cosa chi perou at fatu cresciri is pretzius de is domus, comenti at fatu in aterus stadus puru.

Su sheqel nd'est calau de su 1.7% su mesi passau e cun custas ateras cositeddas est sighendi a ndi calai prus che totu cunformas a su dollaru. Duncas immoi est de biri si custa faina nci dd'apat a fai a aconciai is esportatzionis sene sconciai meda atera cosa (che is pretzius de is domus).


Po ndi sciri de prus
Shekeled and bound - The Economist
Bank of Israel lowers interest rate to all-time record 0.25 percent - Shelly Appelberg, Moti Bassok

lunedì 25 agosto 2014

Libbrus chi tocat a ligiri : Po ita is natzionis no nci dda picigant.


Est sempiri spantu mannu candu sa storia e s'economia s'amesturant, faendi-si luxi a pari po nci bogai is pubas, apunteddendi a duas cambas sa bovida chi coberrit su chi scieus de su mundu, invecias che dda lassai tzopa, comenti e candu circaus de cumprendiri is cosas axudendi-nosi cun s'economia ma sene sa storia o axudendi-nosi cun sa storia ma sene s'economia. 
E in custu, Daron Acemoglu e James Robinson funt maistrus mannus (ndi iaus giai chistionau innoi e innoi) comenti amostrant in su libbru issoru Po ita is natzionis no nci dda picigant: Dae abi ndi benint su Poderi, sa Prosperidadi e sa Poberesa (Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty - Crown Pub, 2012) donendi una impellida manna a chini est interessau a cumprendiri dae abi ndi benint is diversidadis de is stadus.
Onnia borta chi agataus unu de cussus libbrus chi non lassant torrai suidu ligendi-ddus, fait a si nd'acatai luegu e totu (ndi iaus chistionau innoi e innoi) ca giai is primus paginas faint su doveri issoru. Mancu nau si bolit, Po ita is natzionis no nci dda picigant, est unu de cussus.
A chini est chi non dd'est mai benida sa curiosidadi de cumprendiri po ita est chi calincunu stadu nci dd'at picigada (a bessiri arricu, a fai stai beni sa genti cosa sua e aici sighendi) e invecias medas aterus no?

E duncas, ita serbit po nci dda picigai?

Su trabballu chi ant fatu Acemoglu e Robinson ponit a pari allobas de stadus abi unu nci dd'at picigada e s'ateru no, siat chi siant lacanas a pari o a is duus cabudus de su mundu, siat chi siant cun culturas chi s'assimbillant o diferentis meda, siat chi tengiant guvernantis capassus o improdderis, po nci stratallai immoi e po sempiri totus is ideis (sballiadas) chi narant ca po nci dda picigai importat sceti sa geografia, o sa cultura o is concas mannas chi cumandant.
E ndi bogat a pillu una bella pariga de chistionis chi cosint unu bistiri a mesura chi assegiat beni a sa storia de su mundu sene abisongiu de ddi fai aterus aconcius.

Nc'at sceti duas arratzas de stadus, narant issus : 
  • cussus chi nci dda faint a allisai sa terra po fai a manera chi totus potzant curriri si portant suidu, ghetendi fundatzionis po ndi strantaxai cussas chi tzerriaus economias de mercau abi unu capassu nci dda podit fai fintzas a s'arricai (inclusive institutions);
  • cussus chi s'arrabiant po poderai sa genti che serbidoris acodraus a suta de una grefa de meris chi ddis lassant non prus de su tantixeddu po biviri e ndi ddis liant totu s'ateru po si ddu ponniri in busciaca issus (extractive institutions).
Mancu nau si bolit chi sceti is primus funt is stadus chi nci dda picigant. 
E po ita? Ca is cosas me is stadus de sa secunda arratza funt a su imbressi de su chi iant a depiri essiri po produsiri una genia de economia chi nci dda fatzat a si pesai a sola e a si poderai sentzera in su tempus. 
Ita sutzedit in cussus stadus chi non ci dda picigant? 
Una pariga de cositeddas:
  • sa genti non est arrenguitzada a si nci ddoi amollai in su trabballu, ca timit ca totu su chi nci dda fait a incungiai finit ca si ndi ddu liant;
  • is cosas chi iant a fai ameliorai s'economia e sa vida funt castiadas cun tirria e cumbatias dae is meris, ca timint chi finant po arregallai su poderi issoru a aterus meris;
  • su tanti chi manixant is meris est aici meda chi fait su tziri tziri a aterus chi bolint bessiri meris, movendi bubburiga, suferentzia, faendi sparessiri sa paxi e a bortas stesiendi-nci sa possibilidadi de ghetai fundatzionis po fai unu stadu chi siat unu stadu a beru.
E sighendi, po Acemoglu e Robinson, totus is bortas in sa storia, chi unu stadu s'est incarrerau in su mori de cussus chi nci dda picigant, ddoi at stetiu:
  • una grandu cosa acuntessia chi at trumbullau totu su chi at agatau, comenti podit essiri sa pesta o una rivolutzioni (in inglesu critical juncture);
  • una diversidadi pitichededda chi amesturendi-si cun cudda grandu cosa acuntessia at incarrerau su stadu conca a unu mori de crescina, comenti podiri essiri su tenniri una borghesia forti o una cabiddada de leis.
Po dda nai totu, serbit chi su stadu siat prontu a arriciri, a imprassai e fintzas a santziai comenti si fait cun is pipius in su bratzolu, cussa genti chi est bona a fai scinciddas po allui sa chi issus tzerriant creative destruction, chi non est ateru chi unu sciasciu de su beciu chi ndi strantaxat su nou, permitendi a s'economia de si poderai biatza. E is stadus aici funt sceti cussus incorrutzaus (mancari siat pagu) conca a su pluralismu.

Su libbru duncas lassat spera a totus is stadus, bastat a essiri pagu pagu assortaus po incapitai in mesu a unu trumbullu e a tenniri cudda pitica cosa chi amesturendi-si cun su trumbullu, arrennescit a fai ameliorai is cosas. 
Ma prus che totu, su mundu chi bieus oindii, est fillu de is urtimus duxentus annus, e duncas contendi totu, nimancu sa storia sinnat aici a fundu.


Si ddu boleis comporai
Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty - Amazon

sabato 2 agosto 2014

S'ierru est arribbendi?

Sa gherra chi funt cumbatendi in Ucraina, con totus is mortus, is fertus e sa suferentzia chi est spaniendi, a dolu mannu est cosa scipia, casi ca, dae candu est inghitzada, nd'ant chistionau is televisionis e is giornalis. 
E de seguru, sa chistioni chi giai no fiat lebia, s'est fata prus grai meda candu nd'ant spicau cussu aparechiu prenu de genti (su MH17 de sa Malaysia Airlines), chi at portau, in pari a aterus mortus, unu trumbullu de chistionis internatzionalis chi dd'ant acabbada cun una filera de cuntraventzionis chi s'Europa e s'America ant postu a sa Russia, po ita ca, narant, parrit chi is russus siant sighendi a agiudai a is gherreris chi bolint partziri s'Ucraina.

Che sempiri in custas chistionis, fait a apubai dae tesu cali funt is stadus arrabiosus a ponniri a lestru is cuntraventzionis e cali funt is stadus chi invecias si iant a bolliri allabai e iant a bolliri circai de arresolviri is cosas chistionendi-ndi ma sene arribbai a ghetai passus chi est capassu chi nci dda fatzant a sconciai sa cosa prus de su chi giai est.

Parrit legiu a ddu nai (antzis est propiu legiu a ddu nai, chistionendi de ominis mortus e de aterus ominis fertus), ma, po nci dda picigai a insertai (o a su mancu a pensai calincuna cosa chi dd'assimbillit) comenti est chi si movint is stadus in custas chistionis, giai sempiri bastat a castiai ita nc'intrat s'economia.
E biu ca sa Russia parrit chi no bollat abarrai acou (e nimancu custu fait spantu) aprontendi-si a torrai sa furria a is stadus chi dd'ant postu is cuntraventzionis, est de interessu meda a castiai comenti est chi sa Russia e s'Europa funt acapiadas a pari e cali funt is stadus acapiaus prus a strintu, chi comenti aeus cumprendiu, funt cussus chi nd'ant a cassai sa mellus parti a bolliri o a marolla.

Po fai custu, nos'agiudat su IMF - International Monetary Fund (CMI - Cascia Monetaria Internatzionali) cun unu articulu chi amostrat beni beni unu biaxi de cositeddas ponendi in pari numerus de su 2012 e de su 2013.

Po su chi tocat is esportatzionis e is importatzionis de cosa, castiai is figuras asuta. Is coloris gei scoviant a solus a solus comenti tocat a ddas ligiri : prus su colori est allutu (arrubiu) e prus su tanti de esportatzionis dae sa Russia o de importatzioni conca a sa Russia est mannu, chistionendi-ndi in % de PBN - Prodotu Brutu Natzionali (GDP - Gross Domestic Product). 
Si biint duas cosas : sa primu est ca candu duus stadus funt lacanas a pari est facili chi bendant/comporint cosa s'unu dae s'ateru de prus de su chi faint duus stadus chi funt atesu (mancari s'agatit sa globalizzatzioni) e sa secunda est ca mancari sa URSS ndi siat sciorrocada, totus cussus annus de storia non fait a ndi ddus andai aici comenti e chi mai.



Ma sa chistioni si fait ancora prus nodida castiendi is importatzioni de gasu.
Castiai is duas figuras asuta. Is linias nieddas chi si biint funt is cundutus chi nci portant su gasu dae sa Russia a is aterus stadus, prus funt grussus prus gasu movint.  Invecias is linias asserretadas funt condutus chi funt in progetu.
E torra is coloris de is stadus scoviant a chini comporat meda e a chini comporat pagu.
Sa primu figura amostrat su tanti de gasu, stadu po stadu, comporau dae sa Russia cunformas a totu su gasu chi abbruxant. Is stadus arrubius, po nai, comporant dae sa Russia prus de sa metadi de su gasu chi abbruxant.


Sa secunda figura invecias amostrat su tanti de su gasu comporau dae sa Russia cunformas a totu s'energia chi ddis fait abisongiu a is stadus, unus po unus. Prus est arrubiu su stadu, prus su gasu chi ndi benit de sa Russia importat.


Ponendi a una parti importatzionis e esportatzionis castiaus comenti si movit su dinari. 
De Investimentus Strangius Deretus (FDI - Foreign Direct Investment) ndi iaus giai chistionau e duncas scieus prus o mancu ita funt. Puru po custa chistioni non fait spantu a scoberriri ca sa Russia at investiu prus dinari me is stadus chi portat acanta, comenti amostrat sa figura asuta (boghendindi is tzentrus finantziarius).

 

E a nai sa beridadi non est chi fatzat spantu meda nimancu a biri ca invecias is stadus chi tenint alliongius de cussa arratza ma a su imbressi (ant investiu cussus me in Russia) siant (foras de calincunu) is tzentrus finantziarius.


E po finiri castiaus cali funt is stadus cun is bancas chi funt prus paradas cun sa Russia (is bancas russas ddis depint dinari). Ballit sempiri sa chistioni chi su colori prus allutu bolit nai ca su tanti est prus mannu.


Aeus inghitzau pregontendi-nosi una cosa : a su costau de custa gherra maradita, cali funt is interessus de is stadus? E immoi, prus o mancu ddus scieus o a su mancu ndi scieus una bella pariga.
Est capassu chi, immoi, is scioberus chi ant fatu o ant a fai is stadus de s'Europa (unus po unus) nos'ant a parriri diferentis ...


Po ndi sciri de prus
Europe’s Russian Connections - IMF - Aasim M. Husain, Anna Ilyina, Li Zeng
US follows EU in setting new sanctions targeting Russian economy - The Guardian - Spencer Ackerman, Julian Borger, Rowena Mason
Putin tells Obama that latest sanctions against Russia are counterproductive - The Guardian