domenica 25 maggio 2014

Sa lingua nci dda fait a poderai su maliori?

Sighendi s'arrastru de sa chistioni sterria custas urtimas bortas (a pitzus de lacanas, mullonis, stadus e indipendentzia) prus che totu po ita ca custas cosas nci dda faint a alidai a s'economia, seus arribbaus a chistionai de cantu sa lingua donit una impellida manna a is cosas. Unu ateru articulu de Daron Acemoglu e James Robinson amostrat invecias ita sutzedit candu non est sa lingua chi ponit in pari. Mancu nau si bolit, custa borta puru fiat aici scritu beni ca mi nd'at partu lastima de ddu trumbullai e dd'apu sceti tradusiu.


Po ita in sa terra Basca ddoi at prus maliori chi non in Catalonnia?
Daron Acemoglu e James Robinson

In s'urtimu articulu cosa nostra, aeus prugau is arrexonis chi nci dd'ant fata a ndi strantaxai una identidadi Catalana diferenti po is Catalanus Spanniolus, fintzas a donai una impellida conca a unu stadu issoru indipendenti, e invecias is de Frantza no. Castiendi totu sa Spannia, si biit ca non funt stetius capassus de ndi strantaxai una identidadi spanniola prus a largu puru. Custu est berus non sceti in Catalonnia, ma in Galitzia e prus che totu in sa terra Basca.

Ma custa cosa ndi bogat a pillu ateras chistionis nodidas po ita ca nc'at una diversidadi manna intra su natzionalismu de sa Catalonnia e cussu de sa terra Basca : su primu est sene maliori, ma su secundu no. Po ita?

Propiu custa chistioni dd'at bofia prugai su politologu David Laitin in su paperi cosa sua "Natzionis chi si ndi scidant e maliori" (National Revivals and Violence). Laitin narat ca, in sa terra Basca, su movimentu natzionalista ETA nci dd'at fata beni meda a piscai dae su capitali sotziali de innias, boddendi giovunus dae is biddas, circulus de sa genti chi apicheddat a monti, chi si tzerriant mendigoitzale, o grefas de piciocheddus, o cuadrillas. Invecias in Catalonnia, custas genias de trumas de genti e de capitali sotziali amancaant. (Custa cosa est acapiada cun s'idei ca su capitali sotziali fait a ddu portai po fai cosas bonas e cosas malas, e duncas su chi bolit nai po sa politica est meda prus fini de su chi si podit pensai, comenti aeus nau tempus fait in unu ateru articolu).

Laitin narat ca in sa terra Basca, is odriangus de is biddas fiant poderaus dae is partidus chi si dda giogaant cun prexeris e pratus torraus, e ca is grupus economicus che is sindacaus fiant meda carculaus. Custu ghetaat fundatzioni po una sotziedadi chi tiraat prus a circai de si ponniri de acordiu chi non a cumbatiri.

E puru Laitin narat ca custas diversidadis sotzialis ant axudau a boddiri genti in sa terra Basca, e ant axudau a tirai conca a su maliori, po ita ca ETA, chi at fatu totu cun su capitali sotziali de innias, non teniat maneras chi fessant lebias e chi aessant serbidas po chistionai cun Madrid, chi iant a ai axudau a si ponniri de acordiu (diferenti de su chi sutzedit in Catalonnia).

Non parrit berus ma, su chi at fatu ingraiai sa chistioni de su maliori est ca fiat "prus caru" a bessiri natzionalistas po sa genti me in sa terra Basca, prus che totu castiendi sa lingua. Su Bascu est una lingua non Indo-Europea chi non nc'intrat nudda cun su Spanniolu, invecias su Catalanu dd'assimbillat meda. Duncas in sa terra Basca, fiat meda prus grai a fai bessiri natzionalistas sa genti si non ddis faiant animu cun su maliori. In Catalonnia fiat meda prus lebiu a fueddai su Catalanu, e puru, sa genti cun probabilidadi s'abetaat chi aterus iant a ai inghitzau a fueddai su Catalanu, cosa chi in sa terra Basca faiat a s'abetai cun prus pagu probabilidadi meda.

Laitin narat custa cosa de sa lingua po amostrai ca a essiri Bascu fiat meda prus grai che a essiri Catalanu, chi bolit nai ca is chi circaant de afortiai su natzionalismu Bascu, fiant prus acostumaus a tirai a su maliori.

S'urtimu arrogu de s'arrexonamentu de Laitin, est prus acapiau a sa chistioni de su maliori e totu. Issu narat ca is primus arresultaus iant axudau a arrenguitzai is trassas de maliori de ETA. Is sordaus de ETA nci dda iant fata a bociri a Luis Carrero Blanco, Primu ministru de Spannia chi parriat incarrerau a ndi boddiri s'eredidadi de Franco, e in pagu tempus su tanti de genti a intru de ETA fiat bessida a duas bortas. In prus, su ai mortu a duus presoneris de ETA in su 1975, iat produsiu unu sciopuru mannu, is duus fiant bessius po totus marturus, e fiat cresciu s'acotzu chi teniat ETA.

A sa fini, su trabballu de Laitin, fundit fundorius de sa sotziedadi, sa diversidadi de su capitali sotziali, su chi costat a essiri Bascu, cun cosas tentas dae su maliori e totu chi ant axudau is trassas a s'afortiai a solas e a parriri fintzas arrennescias. 


Po ndi sciri de prus

sabato 17 maggio 2014

Sa scola, sa lingua e su poderi issoru.

De lacanas e de mullonis po su chi nc'intrat cun is stadus e cun s'economia ndi iaus giai chistionau innoi, ma forsis est benida s'ora de cumprendiri puru comenti est chi custas lacanas si scriint e comenti est chi custus mullonis si prantant. Unu articulu de Daron Acemoglu e James Robinson (is chi ant scritu Why Nations Fail) dd'amostrat aici beni ca mi nd'at partu lastima de ddu trumbullai e duncas dd'apu tradusiu aici e comenti fiat.


Ita problema tenit sa Catalonnia (spanniola)?
Daron Acemoglu e James Robinson

Po su prus, is circas fatas dae is economistas a pitzus de su stadu, si funt interessadas sceti a una pariga de cosas chi faint is stadus. Po nai, su paperi de Daron "Politica e Economia me is Stadus Debilis e in cussus Fortis" (Politics and Economics in Weak and Strong States) s'est interessau a comenti s'abilidadi de cresciri is pagamentas siat fundoriu po fai unu stadu debili o forti. 
A pustis, custa est stetia una de is chistionis mannas sterrias in su 2011 dae su libbru Punteddus de sa Prosperidadi (Pillars of Prosperity) de Tim Besley e Torsten Persson chi si funt interessaus a comenti s'afortiant is sistemas fiscalis po cresciri is pagamentas e a comenti s'afortiat sa giustitzia po fai arrespetai mellus is cuntratus.

In su trabballu nostru cun Rafael Santos a pitzus de sa Colombia "Monopoliu de su maliori: su chi incapitat in Colombia" (Monopoly of Violence: Evidence from Columbia) nosi seus interessaus a comenti si ndi strantaxat unu monopoliu de su maliori. (Luegu e totu aeus a torrai contu a pitzus de aterus trabballus nous nostrus po su chi ndi benit a s'economia dae su ndi strantaxai unu stadu e dae is poderis suus).

Ma totus custas circas si ndi scarescint una de is cosas chi important de prus de totus cussas chi faint is stadus de oindii - a ndi strantaxai una identidadi stratallendi-nci totus is ateras.

Una de is arrexonis, po nai, chi sa Tunisia oindii est aici diferenti dae sa Libia a su costau, est ca a pustis de s'indipendentzia, su primu presidenti, Habib Bourguiba, si nc'est amollau meda po ndi strantaxai una identidadi natzionali. Invecias is chi ant cumandau in Libia, che Muammar Gheddafi, ant carriau su graiori de is identidadis diferentis e ddoi ant giogau po non nci perdiri su poderi.

Is stadus oindii, mancu nau si bolit, funt diferentis medas po comenti nci funt arrennescius a ndi strantaxai is identidadis natzionalis, cun totu su chi ndi benit, comenti amostrat su chi aeus nau pagu fait (est sa Libia, non sa Tunisia, pendi pendi in s'oru de sa gherra tzivili immoi). Custu est berus puru in Europa, unu logu chi acostumaus a pensai chi siat fatu de stadus natzionalis beni firmus. Castiaus sa chistioni de sa Spannia e de sa Frantza. Puru si ddoi at genti in Frantza, abi sulat su bent'e mari (sud-ovest), chi sighit a chistionai s'Otzitanu e si chesciat ca Parigi ddus cumandat, sa beridadi est ca su stadu Frantzesu at fatu unu trabballu nodiu cundrexendi una identidadi natzionali (su prus arremonau chistionendi de custu manixu est su libbru de su 1976, Dae messajus a frantzesus (Peasants into Frenchmen) de Eugene Weber chi aeus arremonau puru in unu ateru articulu abi chistionaiaus de su po ita is Inglesus funt arresultaus pagu capassus sciusciendindi s'identidadi de is scotzesus - chi ocannu nci dda podint puru fai a agatai s'indipendentzia issoru, sene ddis torrai gratzias).

In una circa noba, Laia Balcells, professori de scientzias politicas me in sa Duke University, at circau de cumprendiri cali est sa diversidadi chi s'agatat intra Catalanus chi funt a suta e a suba de sa lacana spanniola. In su paperi cosa sua "Scola po totus e Natzionalismu Catalanu" (Mass Schooling and Catalan Nationalism), issa arregordat ca sa Catalonnia dda iant partzida intra Frantza e Spannia cun unu acordiu in su 1659. Is catalanus teniant una storia diferenti cun sa lingua issoru e totu, ma su tanti de genti chi si creit Catalana oindii est diferenti meda a suba e a suta de sa lacana. 

In sa Catalonnia Spanniola, Balcells amostrat ca su Catalanu est sa lingua prus fueddada in domu po su 37% de sa genti; in prus, su 7% narat ca su Catalanu non est a solu che lingua, ma est prus fueddau de su Spanniolu.

In sa Catalonnia Frantzesa, a su imbressi, sceti su 0,5% de sa genti fueddat su Catalanu in domu: su Frantzesu est sa lingua prus fueddada in domu dae su 87.6% de sa genti. Custu manixu chi si fait cun sa lingua est una de is maneras po castiai is diversidadis de s'identidadi.

Sa chistioni duncas est : po ita nc'at una diversidadi aici manna de is Catalanus in Spannia chi funt domandendi unu referendum po bessiri indipendentis e invecias in Frantza non sutzedit nudda chi dd'assimbillit?

In calincuna manera, custu de seguru est acapiau cun su chi ndi scriiat Eugene Weber. Is Frantzesus nd'ant strantaxau unu stadu gerarchicu allichidiu chi nci imboddiaat a totus in su essiri frantzesus, prus che totu cun sa scola abi su Frantzesu est sa lingua sola chi fait a fueddai.

Balcells non bogat a faula custa cosa, ma arrexonat prus a fini. Nci ghetat a mesu su "natzionalismu chi si ndi scidat" (nationalistic revivals) in tres scaleris:
  1. scaleri A, chi issa tzerriat "s'interessu de is studiosus" (scholarly interest) ghiau dae is intelletualis chi scoberrint e torrant is onoris a una identidadi perdia o contraixa;
  2. scaleri B, chi issa arremonat che "avolotu patrioticu" (patriotic agitation) abi sa genti si sapit sempiri de prus de is chistionis natzionalistas boghendi-nde-ddas a pillu;
  3. scaleri C, a sa fini si "movit sa genti a pandelas" (rise of a mass movement) chi ddus portat a domandai de ddus arreconnosciri che natzioni e fintzas s'indipendentzia.
S'idei de Balcells est ca su chi importat a beru, est comenti s'acapiant custas cosas cun su chi issa tzerriat, sighendi su nomini chi dd'at donau su politologu Keith Darden, una "rivolutzioni de scola" (scholastic revolution). Aeus a nai is primus nascius chi arricint una educatzioni in sa scola po totus e duncas candu una comunidadi nci sartat dae una cultura passada a boxi a una cultura abi si ligit e si scriit. Sa cosa chi importat a pitzus de sa Frantza est ca su stadu cirdinu fiat abillu candu fiat inghitzendi sa "rivolutzioni de scola" e custu bolit nai ca is sentidus Catalanus non ddoi ant agatau logu.

In Spannia, abi su stadu tzentrali non iat fatu pratiga me is orus, sa scola po totus est arribbada candu su scaleri B fiat currendi a forti. Nd'est beniu ca su stadu non nci dda faiat a ddus poderai de imparai su natzionalismu Catalanu in scola. Dae innoi, is primus nascius a essiri intraus in sa scola po totus, at fatu a nci ddus imboddiai me is sentidus de sa causa natzionalista Catalana. In sa bisura de Darden, sa "rivolutzioni de scola" est una de cussas cosas chi important de prus strantaxendi-ndi s'identidadi, ca est tostada e grai a nci dda stratallai in su tempus, mancari si nci ddoi ammollint contras. Balcells amostrat craru ca est propiu su chi fiat sutzediu cun sa ditadura de Franco.

Sa cosa chi at fatu sa diversidadi intra su cabu de susu e su cabu de basciu de sa lacana Spanniola-Frantzesa, chistionendi de natzionalismu Catalanu, est ca su stadu Spanniolu fiat debili propiu in su tempus sballiau - candu sa revolutzioni de scola s'est posta in pari a s'unda de avolotu patrioticu.