domenica 23 marzo 2014

Is lacanas de s'economia e is lacanas de is stadus.

Is lacanas de is stadus si movint, nc'at pagu cosa dae fai, siat cun sa paxi (po nai, duus stadus chi si ponint de acordiu po si partziri) siat cun sa gherra (candu su stadu prus forti cratzat asuta e nci ingurtit su prus debili) e custa a bolliri o a marolla est cosa chi s'agatat dae candu s'agatat s'omini e castiendi-nosi a palas sene nci stesiai tropu a largu, me is urtimus 70 annus, is lacanas de is stadus prus che si torrai, funt crescias. 
In su 1946 in su mundu s'agataant 76 stadus indipendentis, oi invecias (a su mancu po is americanus) si nd'agatant 195 e duncas sa storia amostrat una cosa crara : oindii is stadus acostumant po su prus a si pratziri, ca is chi si ponint in pari funt pagus meda (sa Germania po ndi nai unu).

Sa cosa crosidadosa, chi est s'arrexoni de s'interessu de is economistas po custa chistioni, est ca is stadus natzionalis funt unidadis politicas ma non funt unidadis economicas (e chini bivit in Italia ddu sciit beni) e custu bolit nai una cosa sceti, ca is lacanas de s'economia passant in logus diferentis de cussus abi passant is lacanas politicas. 
Economia e politica non prantant is mullonis issoru me in su propiu logu.

S'economia scheta insandus, pigada aici, non axudat a cumprendiri po ita est chi s'agatant stadus piticus e stadus mannus, ma gei nci dda fait a nosi amostrai cali cosas funt cambiadas dae sa fini de sa Segunda Gherra Mondiali a oi.

In unu mundu de stadus serraus (prus che totu po su chi nc'intrat cun su cumerciu) iat a costai prus caru a essiri unu stadu piticu, po ita ca iat a bolliri nai a tenniri unu mercau prus piticu e prus pagu possibilidadis de cresciri. Parrit chi (su storicu Eric Hosbawm ddu contat) Lord Salisbury (chi insaras fiat Primu Ministru inglesu) aessat nau a s'imbasciadori frantzesu ca si is frantzesus non fessant stetius aici protetzionistas, is inglesus non iant a ai tentu totu cussu murighingiu po andai arreu a conchistai ateras terras (seculu XIX). 
Chistionis de mercau in cussu tempus, chistionis de mercau oindii, a sa storia ddi praxit a s'arripitiri, gei ddu scieus.

E insandus ita est chi est cambiau? 

Dae candu est finida se Segunda Gherra Mondiali su cumerciu est bessiu sempiri prus abertu (est sa chi tzerriaus globalizzatzioni) po una chistioni de datzius chi sparessint a pagu a pagu e po una chistioni de facilidadi de fai arribbai is cosas a onnia logu. 
E in su mentris chi su mercau de su mundu s'aberriat, su numeru de is stadus cresciat. 
Arratz'e spantu po nosu, a su imbressi de su chi aeus sempiri pensau : prus crescit sa mannesa de su mercau mondiali prus infrorint is stadus piticus (mancari innoi apant sempiri nau ca po si baghillai in unu mundu sempiri prus mannu tocaat a essiri sempiri prus mannus).

E duncas, cali est sa mellus mannesa po unu stadu?

Tocat a biri. Alberto Alesina (s'economista chi at scritu The side of nations, Sa mannesa de is natzionis) po nai, arremonat duas maneras de ddu scioberai :
  • a sa moda democratica : candu onnia regioni podit scioberai de si ponniri a sola;
  • a sa moda leviatana : candu is stadus prus mannus podint scioberai de nci surbiri a cussus piticus candu ddis cumbenit. 
Certus ca est spassiosu puru a castiai comenti sa manera de pensai a is lacanas e a is mullonis siant diferentis (e a su imbressi s'una cunfrontas a s'atera) cunformas a su chi pensat unu a pitzus de sa politica : 
  • a is indipendentistas (de ita-si-bollat chi siat stadu) ddis praxint is lacanas politicas (cussas de su stadu chi iant a bolliri) e non ddis praxint cussas economicas (sinunca non fait a si baghillai a solus);
  • a is unionistas (de ita-si-bollat chi siat stadu) ddis praxint is lacanas economicas (cussas chi serbint po essiri mannus) e non ddis praxint cussas politicas (po tenniri stadus prus mannus).
A una manera o a s'atera sa storia e is numerus nos'amostrant ca non tocat a marolla a essiri mannus po biviri in unu mundu mannu.


Po ndi sciri de prus
The business of borders - Tim Harford
The business of borders - Financial Times - Tim Harford

lunedì 17 marzo 2014

Candu a s'Italia unida non nci creiat giai nemus.

Meda bortas, arrexonendi de s'Italia, sicomenti ca dda aeus sempiri connota unida, est comenti e chi, ponendi su tempus in sa pesa de sa storia, circheus de fai bessiri 150 annus (e pagu prus) prus grais de su graiori chi tenit totu s'ateru tempus, dae candu s'agatat s'omini me is terras nostras. 
Forsis, a custus 150 annus (e pagu prus) ddus ingraiat s'idei de essiri s'arresultau de una cosa chi o a bolliri o a marolla fiat seguru ca iat a essiri andada aici, s'idei ca is stadus chi immoi funt Italia, siant nascius po si ponniri in pari, luegu o tradu chi fessat, comenti e chi totu s'atera storia chi ant tentu, fessat serbida sceti a parai su latzu po cassai s'unidadi de s'Italia, in su mentris chi su tempus nci passaat.
E non est brulla no, sene nimancu nci pensai, po nosu est comenti e chi, custa idei cun su graioiri suu, s'aessat sempiri agatada.

Ma sa storia dda scriit sempiri chini bincit (duncas dd'at scrita chini at bofiu a dda fai s'Italia) e prus che totu, biu ca oindii non s'agatat genti chi s'agataat insaras (candu s'Italia dd'ant fata) e chi nosi iat a ai potziu contai comenti est chi sa cosa fiat intendia e bivia in cussus tempus, non ddu scieus si totus nci creiant a beru ca cussus stadus chi biviant e gherraant dae sempiri e totu (prus o mancu) onniunu po contu suu, s'aessant mai potzius ponniri in pari.

E duncas sa storia sceti, custa borta non ddu fait. 
Ma, ddu scieus, sa storia in pari a s'economia, faint a beru una alloba stravanada po cumprendiri is cosas de su mundu. E sighendi custu arrastu, unu paperi economicu de Stéphanie Collet (Université Libre de Bruxelles) circat de nosi torrai sceda cumpudendi is interessus pagaus dae su depidu publicu de una pariga de stadus (cuntrataus me is mercaus strangius che Parigi o Anversa) candu cussus stadus non fiant ancora Italia e andendi andendi is interessus de cussu depidu cambiau a depidu italianu, comenti s'Italia bessiat prus manna e nci surbiat su depidu de is terras chi coberaat, chi fintzas a sa dii in antis fiant stadus cussas puru.

Po ita su depidu publicu nci dda podit fai a nos'amostrai si sa possibilidadi de s'unidadi de s'Italia in cussus annus fiat cosa chi faiat a dda crei? 

Po ita ca est sa genti chi fait su mercau e dae su chi faint is investidoris s'acostumat a cumprendiri cali funt is cosas chi si timint, ca tocat a ddas tenniri in contu po non nci perdiri lati e casiddu e est seguru ca, chini comporaat su depidu publicu de unu de is stadus chi immoi funt Italia, fiat abillu po su chi podiat sutzediri.
E puru po ita ca su depidu chi faint is stadus tenit duas propriedadis : a una parti (biu ca su stadu fait su dinari e ghetat is pagamentas) est comenti e chi fessat sene arriscu, a s'atera parti invecias si incapitat chi su stadu non nci dda fatzat a ddu pagai o non ddu bollat prus pagai, nc'at pagu cosa chi fatzat a fai po ddu fai pagai a marolla. 
E duncas, sicomenti ca su interessu chi pagant is billetus de depidu publicu ponit in contu puru s'arriscu chi non fatzat a ndi ddu torrai scabbulliri prus cussu dinari (po chini dd'at postu), su interessu e totu benit sempiri trumbullau dae cosas che gherras, partziduras o unionis de stadus.

Su trabballu chi at fatu Stéphanie Collet, lassendi stai is tennicas statisticas e econometricas chi at portau po ndi ddu strantaxai, importat meda po ita ca est fatu a pitzus de datus realis.

Candu duus stadus si sciusciant po bessiri unu sceti (siat po una gherra abi unu de is duus apat bintu o po ita ca ant scioberau in paxi de si ponniri in pari) is depidus publicus de is duus stadus acostumant a essiri arrespetaus su propiu (cunvertius prus che totu) ca su mercau bolit continuidadi (chini nci iat postu su dinari non nci ddu bolit perdiri) e puru s'Italia onnia borta chi bessiat prus manna aciungendi arrogus, ndi surbiat su depidu chi agataat giai fatu dae is stadus chi nci iat ingurtiu.

Cali est sa cosa chi tocat a castiai? 
Si is interessus chi pagaant is stadus pre-Italia in calincuna manera funt stetius trumbullaus dae s'idei ca s'Italia fiat arribbendi a si cumpriri.
Su po ita si cumprendit : una cosa fiat a pigai depidu dae su stadu de su Papa (po nai) po cantu abarraat a solu, atera cosa fiat a ddu pigai sciendi ca iat a essiri finiu in su muntoni de su depidu de totus is stadus chi iant a ai fatu su stadu nou, s'Italia. 
Prus arriscu de non ndi scabbulliri su dinari, prus interessu chi boliat pagau a su investidori, sa chistioni est sempiri cussa.
Su graficu asuta amostrat is interessus chi pagaat su Stadu de su Papa (the Papal States) po su depidu suu (sa linia asula), chi comenti scieus, dd'ant aciuntu a s'Italia in su 1970. Labai comenti est andau prus o mancu deretu (is puntas de interessu cosa sua funt acapiadas a cosas chi nc'intrant sceti cun cussu stadu), fintzas a candu s'Italia non nci dd'at ingurtiu a beru. 


Po su depidu de su Renniu de is duas Sitzilias (the Two Sicilies Kingdom), in su graficu asuta, sa chistioni est andada aici e totu : sa parti asula amostrat s'interessu suu candu fiat indipendenti (Naples Bonds, Billetus de depidu de Napoli), sa parti arrubia invecias amostrat su interessu suu candu su stadu italianu nci ddu iat surbiu (Italy Naples Bonds, Billetus de depidu de Napoli italianus). Po su prus deretu fintzas a candu s'Italia unida non est bessida realidadi a beru, in su 1861.


E su Renniu de Piemonti e Sardinnia (the Piedmond-Sardinia Kingdom)? 
Sa propiu cosa, contendi ca custu fiat su stadu chi iat ghetau is fundatzionis po ndi strantaxai totu. Is puntas de interessu pagau nc'intrant sceti cun chistionis de su stadu e totu (linia birdi e asula) e pagu cosa cun s'Italia unida, a su mancu fintzas a candu s'Italia non dd'ant batiada a beru (linia arrubia).


E po urtimu, de custus manixaus in su trabballu de Stéphanie Collet, su depidu de su stadu Lombardu-Venetu (Lombardy-Venetian), stessus coloris (asulu in antis de s'unidadi, arrubiu a pustis de s'unidadi) e stessa chistioni : fintzas a candu a s'Italia non dd'ant fata, custu depidu non at patiu che is cosas chi nc'intraant cun cussas terras e cun su chi sutzediat in cussas terras.


Po finiri (su graficu a suta) amostrat s'arresultau de totus custus numerus ponendi a pari totu su chi aeus biu in susu cun is stadus unus po unus e circhendi de cumprendiri ita tenint in comunu (il linias arrubias aprefaliadas amostrant is possibilidadis de sballiu o in prus o in mancu).

Alloddu s'arresultau :
  • sa crisi de su 1848 nci ddu fait saliai a susu;
  • in su 1860 nemus creiat a s'unidadi de s'Italia, labai comenti calat;
  • in su 1861, a pustis chi po s'unidadi de Italia fata iant ghetau sa grida, nci torrat a saliai a susu.


Si su mercau (e fiat dinari non ideis o bisus) non nc'at cretiu fintzas a candu non dd'at bida cun is ogus suus, cantu depiat essiri mala a crei in cussus annus s'unidadi de s'Italia?


Po ndi sciri de prus
A unified Italy? The investor scepticism - Stéphanie Collet

domenica 9 marzo 2014

Fueddus e arrespramius : ita nc'intrat cali lingua chistionaus cun su chi arreguaus?

De s'economia de su naturali (behavioral economics) ndi iaus giai chistionau, arremonendi-dda che cussu cambu de s'economia interessau a cumprendiri comenti est chi s'irratzionalidadi de sa genti e is debilesas issoru, nci dda fatzant a ddus fai scioberai a una manera o a s'atera, po totu su chi nc'intrat cun s'economia.

Ma chistionendi-ndi aici, custa economia de su naturali parrit giai giai una cosa sene sentidu perunu, chi non fait a dda crei, e po cumprendiri a beru ita arratza de cosa siat, tocat a biri comenti trabballat e cali funt is arresultaus chi nci dda fait a ndi bogai a pillu. E duncas forsis non nc'at mellus manera po ddu fai, si non cussa de nci ghetai un'ogu a unu de is paperis tennicus produsius dae unu de cussus economistas chi ant scioberau de poniri in proi su tempus issoru sighendi cussu mori, Keith Chen, de Yale.

E su trabballu de Chen nosi podit interessai po duas arrexonis : fueddat de linguas e fueddat de economia, acapiendi-ddas a pari.
Circaus de cumprendiri mellus sa chistioni, su trabballu est longu e fintzas grai a cumprendiri in sa parti prus tennica, duncas ndi bogaus una pariga de arrogus.

Si unu pensat ca cras potzat proiri, in tedescu podit nai "morgen regnet es" (cras proit) sene sballiai, ma in inglesu non podit nai "it rains tomorrow" (cras proit) ca po fueddai in inglesu sene sballiai chiestionendi de su benideru pagu seguru ddi tocat a marolla a nai "it will rain tomorrow" (cras at a proiri) aciungendi unu fueddu chi sinnat custa diversidadi : will. Est po sa perifrastica, cosa chi connosceus beni puru in sardu.

Sa linguistica tenit una manera po partziri is linguas cunformas a comenti ndi strantaxant su tempus benideru (future time criterion) prus che totu candu su chi fueddat chistionat de cosas pagu seguras, sinnendi su chi narat cun s'axudu de sa grammatica (Future Time References, FTR - Allioungiu cun su Tempus Benideru, ATB) e Keith Chen, est custa manera de seberai chi at portau in su trabballu suu po ddas partziri prus che totu in duas arratzas : is linguas cun FTR forti (strong FTR) comenti podit essiri s'inglesu po su chi aeus nau in susu e cussas cun FTR debili (weak FTR) comenti podit essiri su tedescu sempiri po su chi aeus nau in susu. Contai ca nc'at linguas chi funt puru futureless (sene tempus benideru) che su cinesu.
Po ddu nai in pagus fueddus, est comenti e chi, chistionendi de su tempus benideru, tochit a fai calincuna cosa in prus, ca sa lingua ddu bolit.

Sa tabella asuta amostrat is maneras (e is arresultaus) chi Chen at imperau po batiai (a FTR debili o a FTR forti) a unas a unas totus is linguas de unu scarteddu (at manixau fintzas prus linguas de custas in totu su trabballu) chi at scioberau :
  • Verb Ratio, chi contat su tanti de is verbus (cunfrontas a totus is aterus) chi ddis serbit a ddus sinnai po su benideru candu non est cosa segura;
  • Sentence Ratio, chi contat a cantu partis de una frasi (cunfrontas a totus sa frasi) ddis serbit a ddas sinnai po su benideru (po nai, parrit chi in arabu bastit a sinnai sceti su primu de is verbus si ndi ddoi at prus de unu);
  • Strong FTR : una manera de partziri is linguas chi Chen nd'at liau scheta dae su trabballu de su EUROTYP (European Science Foundation's Typology of Languages project).

Comenti si biit cun ita si bollat chi siat manera de mesurai (de cussas tres) non est cambiau nudda, is linguas batiadas che a FTR debili torrant aici sempiri.

Ma ancora non aeus cumprendiu nudda.
A pustis de ai sterriu totu sa chistioni, su imperou non dd'aeus apubau e forsis at a parriri una cosa stramba puru, ma Chen pensendi chi aessat potziu essiri aici at circau de amostrai una cosa : sa genti chi fueddat linguas cun FTR debili, biu ca po sa lingua issoru non serbit a tirai una lacana o a prantai unu mulloni chi pratzat tempus presenti e tempus benideru, acostumat a "biri" is duus tempus (presenti e benideru) comenti e chi siant acant'e pari e nci dda fait a arreguai prus dinari de sa genti chi fueddat linguas cun FTR forti, chi a cantu parrit, biit is duus tempus cun unu bellu mulloni prantau in mesu a ddus partziri.

A suta agatais unu graficu chi amostrat is arresultaus chi at tentu Chen faendi una regressioni (una tennica statistica) a pitzus de is scedas chi nd'at bogau dae su WVS - World Values Survey (CBM - Circa de su chi Ballit in su Mundu) chi ateru non est che unu progetu de circa mondiali fatu po cumprendiri su chi pensat sa genti, su chi ballit po issus e comenti su tempus chi cambiat fait cambiai custas cosas.
E custu (castiai comenti andat sa linia aprefalliada e is stadus abi funt postus) torrat cun su chi narat issu, ca parrit a beru chi is linguas a FTR debili siant chistionadas dae sa genti chi nci dda fait de prus a arreguai su dinari.



E immoi castiai cust'ateru graficu innoi asuta fatu cun is contus coberaus forroghendi su OECD - Organisation for Economic Cooperation and Development (in italianu ddu connosceus che OCSE) a pitzus de sa percentuali de arrespramiu de is stadus cunformas a su PBN - Prodotu Brutu Natzionali (GDP - Gross Domestic Product).
Is stangas biancas funt cussas de is stadus abi si chistionant linguas a FTR debili, invecias is stangas murras funt cussas de is stadus abi si chistionant linguas a FTR forti .
Ddu bieis chi, mancari non siant totus, is stangas biancas funt de prus a manu manca? Prus est arta sa stanga, prus su stadu nci dd'at fata a arrespramiai dae su 1985 a su 2010.


Ma nc'at puru prus de custu. Dae su studiu de Chen (fatu cun aterus punteddus statisticus) ndi bessit a pillu ca cunfrontas a sa genti chi fueddat linguas a FTR forti, sa genti chi fueddat linguas a FTR debili tenit su 31% de probabilidadi in prus de ai arreguau dinari onnia annu, su 39% de probabilidadi in prus de nd'ai postu a parti po candu si ndi andat in pensioni, su 29% de probabilidadi in prus de si podedarai beni tentus faendi atividadis e su 13% in mancu de probabilidadi de essiri truddonis. Comenti e chi si poderint beni ca su benidori est oi e totu.

Keith Chen serrat su paperi cosa sua narendi ca po su prus, su chi pensaat dd'at insertau : sa genti chi chistionat linguas abi non tocat a sinnai su tempus benideru parrit chi bivat una vida meda prus incarrerada conca a su tempus benideru.

Pecau chi su sardu non ddoi fessat in sa circa.
Lingua a FTR forti at a essiri? O a FTR debili?

Po ndi sciri de prus
The Effect of Language on Economic Behavior: Evidence from Savings Rates, Health Behaviors, and Retirement Assets - M. Keith Chen
Could your language affect your ability to save money? - M. Keith Chen