sabato 30 novembre 2013

Duxentus annus (e prus) de economia cun Krugman. (4)

In su 2009, candu sa crisi partida dae s'America, inghitzaat a si spraxiri in totu su mundu, amostrendi ca s'omini a sa poberesa non dd'at mai binta, Paul Krugman at contau 200 annus (e prus) de economia in su New York Times, circhendi de cumprendiri comenti seus arribbaus abi seus.
Po una borta mi nd'at partu lastima de ndi tirai o aciungiri cosa o de circai aterus fueddus po nai is cosas (comenti fatzu giai sempiri in sardunomics) duncas dd'apu sceti tradusiu.
Sa primu parti dd'agatais innoi .
Sa secunda parti dd'agatais innoi .
Sa de tres partis dd'agatais innoi .

Comenti ant fatu is economistas a sballiai aici? - Paul Krugman

IV. Su trumentu cun sa Macro.

«Nosi seus introbeddaus beni beni, faendi unu improddu mannu in su mentris chi fiaus portendi una machina dilicada, chi non cumprendeus comenti funtzionit. S'arresultau est ca is possibilidadis nostras de arrichesa nci ddas aeus fuliadas - forsis po tempus meda.» Aici iat scritu John Maynard Keynes in unu trabballu cosa sua chi si tzerriat "Sa Grandu Recessioni de su 1930" (The Great Slump of 1930), abi circaat de fai cumprendiri su sciasciu chi iat fetu a su mundu. E su mundu, is possibilidadis de fai sienda, nci ddas iat fuliadas a beru po tempus meda: fiat serbida sa Secunda Gherra Mondiali po fai acabbai sa Grandu Depressioni.

Po ita sa diagnosi de sa Grandu Depressioni che unu "improddu mannu" Keynes dda iat insertada luegu e totu? E po ita s'economia, prus o mancu in su 1975, si fiat partzida in duus chistionendi de cantu fiant nodidas is ideis de Keynes?

Mi praxit a amostrai sa sustantzia de s'economia Keynesiana contendi unu contixeddu incapitau deaveras, chi serbit puru che parabola, chi amostrat mancari cun sa pitichesa cosa sua, is improddus chi podint afrigiri is economias.
Chistionaus de is trumentus de sa cooperativa de Capitol Hill.

Custa cooperativa, su contu ddu iant postu in su 1977 in su giornali The Journal of Money, Credit and Banking, fiat una associatzioni de prus o mancu 150 famillias (pobiddus e mulleris giovunus) chi si fiant postus de acordiu po s'axudai pari pari a si castiai is fillus candu calincunu de issus nci boliat bessiri a su noti. Po assegurai chi onniunu aessat fatu su suu, sa cooperativa iat fatu una genia de scrip : unu billetu de paperi chi a onnia famillia ddi donaat su deretu a si fai castiai is fillus suus po mes'ora. Intrendi in sa cooperativa onnia famillia iat arriciu 20 billetus, promitendi de si fai cumandai po su propiu tanti dae is ateras famillias.

A dolu mannu, si fiat scobertu ca a medas famillias, ddis praxiat a si poderai de prus de 20 billetus in busciaca, forsis pensendi ca ddis iat a essiri potziu incapitai de bessiri una pariga de bortas s'una avatu de s'atera. S'arresultau fiat stetiu ca in pagus iant bofiu spendiri is billetus issoru po nci bessiri, ma in su mentris medas boliant castiai is fillus allenus po fai sienda cun is billetus. Ma sicumenti ca sa possibilidadi de castiai is fillus allenus s'agataat sceti si calincuna famillia nci bessiat a su noti, custu boliat nai ca su trabballu fiat grai a agatai, intzidendi ancora prus pagu a sa genti a nci bessiri, sighendi a ingraiai sa cosa ...

In pagus fueddus, sa cooperativa nci fiat atzuvada in recessioni.

Andat beni. Ita si ndi parrit de custu contu? Non si parrat arrobilitedda : is economistas ant acostumau a contai contixeddus po fai luxiri a pitzus de chistionis mannas dae candu Adam Smith iat biu is arrexinis de su progressu economicu in una fabrica de agulas, e tenint arrexoni a ddu fai. Sa chistioni est si custu contixeddu, abi sa recessioni est nexi de sa domanda (demand) chi non ddu fait - su tanti de famillias chi domandant a ddis castiai is fillus non bastat a assegurai trabballu a totus is chi ddu bolint fai - amostrat sa sustantzia de cussu chi sutzedit cun una recessioni.

Coranta annus fait, po su prus, is economistas iant a ai cuncordau ca sa cosa si ligiat aici. Ma dae insaras sa macroeconomia s'est partzida in duas trumas : "economistas de acua salida" (prus che totu me is universidadis US a su costau de su mari) chi castiant prus o mancu totus is recessionis a sa manera Keynesiana; e "economistas de acua durci" (prus che totu me is scolas de aintru) chi pensant chi cussa manera non tengiat sentidu perunu.

Is economistas de acua durci funt, in pagus fueddus, neoclassicus schetus. Pensant ca totu s'analisi economica chi ndi ballit, inghitzat ponendi in craru ca sa genti arrexonat comenti si spetat e ca is mercaus funtzionant aici e totu, cosa chi su contu de sa cooperativa at amostrau ca non est. Po comenti dda biint issus, non fait chi sa domanda non bastit, ca is pretzius si movint sempiri po aparixai sa domanda cun s'oferta (supply). Si sa genti bolit prus billetus po si fai castiai is fillus, su chi ballint custus billetus at a bessiri de prus, arribbendi, po nai, a 40 minutus invecias che a mes'ora - o a sa propia manera, su chi costat a si fai castiai is pipius un'ora ndi iat a calai dae 2 billetus a 1,5. E custu iat a arresolviri su problema : su poderi de comporai tempus chi tenit onnia billetu iat a cresciri, sa genti non iat a tenniri prus abisongiu de ndi arreguai de prus e non nci iat a essiri sa recessioni.

Ma is recessionis non assimbillant a cussus tempus abi sa domanda non ddu fait a fai trabballu po onniunu chi bolit trabballai? Su chi parrit podit imbrolliai, narant is teoricus de acua durci. S'economia, po comenti dda biint issus, narat ca sa domanda non nci podit sciorrocai aici - e duncas non sutzedit. S'economia Keynesiana, ant "amostrau ca est frassa", narat Cochrane, de sa University of Chicago.

Epuru is recessionis s'agatant. Po ita? In su 1970, su primu de is macroeconomistas de acua durci, su Premiu Nobel Robert Lucas, iat nau ca is recessionis fiant nexi de unu trumbullu chi est durau pagu tempus : sa genti chi trabballaat e is sociedadis iant trumentau a seberai comenti fiant cambiaus is pretzius po nexi de inflatzioni o deflatzioni, dae comenti fiant cambiaus po nexi de is afarius issoru e totu. E Lucas iat nau a s'allabai, ca onnia cosa fata po cumbatiri su chi sutzedit a s'economia, arriscaat de fai a s'arrevesciu : is politicas, iant a trumbullai de prus puru sa cosa.

Dae su 1980, prusaprestu, puru s'idei amitia fintzas a insaras, ca is recessionis funt cosa mala, iat finiu po essiri arrefudada dae medas economistas de acua durci. Invecias, is meris nous de su movimentu, prus che totu Edward Prescott, chi insaras fiat in sa University of Minnesota (podeis cumprendiri dae abi ndi benit su nomingiu acua durci), iant nau ca comenti si movint is pretzius e sa domanda, nudda teniant ita fai cun sa filera economica. Prusaprestu, sa filera economica, nc'intrat cun su chi crescit o si torrat sa capacidadi tennica, cosa chi benit fata prus manna dae sa ratzionalidadi de is chi trabballant, ca scioberant de trabballai de prus si ndi ballit, e prus pagu si non ndi ballit. Sa genti sene fai nudda est cussa chi scioberat de si pasiai. 

Posta aici, custa teoria parrit una tontesa - sa Grandu Depressioni est stetia a beru sa Grandu Feria? E nau cun onestadi, pensu chi siat a beru una tontesa. Ma sa premissa de sa teoria de Prescott de sa "filera economica reali" (real business cycle) nci dd'iant carvada aintru de modellus matematicus ingenniosus, chi fiant acanciaus a datus chi s'agatant a beru, manixendi tennicas statisticas stravanadas, e custa teoria fiat arribbada a cumandai su comenti s'imparaat sa macroeconomia in medas universidadis. In su 2004, po mori de su poderi chi iat tentu cussa teoria, Prescott iat partziu su Nobel cun Finn Kydland de sa Carnegie Mellon University.

In su mentris, is economistas de acua salida, abarraant pensa e torra. Candu is economistas de acua durci fiant cirdius, issus fiant realistas. Economistas che N. Gregory Mankiw in Harvard, Olivier Blanchard in su M.I.T. e David Romer in sa University of California, Berkeley, totu in-d-una chi amitiant ca fiat grai a apaxiai sa bisura de Keynes de is recessionis ghiadas dae sa domanda cun is teorias neoclassicas, iant agatau provas ca is recessionis funt, a beru, ghiadas dae sa domanda, chi fiant tropu fortis po ddas arrefudai. Duncas fiant inganius a si stesiai dae sa premissa de is mercaus perfetus o de cussa de sa ratzionalidadi perfeta, o dae ambaduas, aciungendi unu tanti de debilesas chi ddu faint a ddas aconciai a sa moda Keynesiana de biri is recessionis. E a sa moda de is de s'acua salida, s'atividadi politica abarraat sempiri praxili.

Ma a is chi s'arremonaant a solus a solus Keynesianus nous, ddus tocaat e totu sa bellesa de sa ratzionalidadi de sa genti e de is mercaus perfetus. Circaant de si stesiai dae sa ortodossia neoclassica su prus pagu chi faiat. Custu boliat nai ca non ddoi fiat logu po is bullucas e po su sciorrocu de is bancas me is modellus issoru prus mannus. E custas cosas chi iant sighiu a sutzediri in su mundu - fiant bessidas a pillu una grandu crisi finantziaria e macroeconomica in giai totu s'Asia in su 1997-8 e unu sciorrocu paris a una recessioni in Argentina in su 2002 - non fiant postas in contu in su cambu prus mannu de su pensu Keynesianu Nou.

Aici puru, si iat a podiri pensai ca is diversidadis de acua durci e acua salida ddus iant a ai potzius fai scorrai a pitzus de sa politica economica. Prusaprestu invecias, intra su 1985 prus o mancu e su 2007, is certidus de acua durci contras a acua salida fiant prus che totu teoricus, non po su chi tocaat a fai. Po ita ca, creu, is Keynesianus nous, diferenti dae is Keynesianus becius, non pensaant chi sa politica fiscali - comenti cambiat su chi spendint o su chi incasciant is guvernus - aessat serbida a cumbatiri is recessionis. Issus pensaant ca sa politica monetaria, manixada dae is tennicus de sa FED, ddu podiat bastai a fai totu su chi serbiat a s'economia. A sa festa po is 90 annus de Milton Friedman, Ben Bernanke ex professori in Princeton e prus o mancu Keynesianu Nou, e dae insaras in su consillu diretivu de sa FED iat nau de sa Grandu Depressioni: "Teneis arrexoni. Dd'aeus fatu. Nosi dispraxit meda. Ma gratzias a bosaterus non at a torrai a sutzediri." Su chi iat nau craru fiat ca po non nci torrai a atzuvai in una depressioni, totu su chi serbit fiat una FED prus abbilla.

E po cantu sa politica dda iant lassada me is manus de su maistru Greenspan, sene intzidus a sa manera Keynesiana, is economistas de acua durci iant tentu pagu ita nai. (Issus non pensaant chi sa politica monetaria aessat fatu profetu, ma nimancu chi aessat fatu dannu.)

Nci iat a essiri bofia una crisi po amostrai cantu pagu s'assimbillaant a pari e ita fiant bessidas s'economia Panglossiana e s'economia Keynesiana noba.

Sighit ...


Po ndi sciri de prus
How Did Economists Get It So Wrong? - Paul Krugman

venerdì 22 novembre 2013

Cantu ballit sa vida?

A criticai s'economia no est sceti chistioni de tènnica, ca su malu est ca fatu-fatu si scioberat de fai tontesas pensendi chi siat s'economia a nai ca funt cosa fatas comenti si spetat.

A sa manera prus connota po scioberai chi cumbenit a fai una cosa, ddi narant Cost-Benefit Analisys - CBA (Anàlisi de Costu e Profetu): candu su chi costat a fai una cosa est prus pagu de su chi si guadàngiat faendi-dda, tocat a dda fai.

Est microeconomia scheta.

Fait a mesurai chi cumbenit a fai ita-si-bollat-chi-siat cosa: bastat a intzertai totu su chi iat a costai a dda fai e totu su chi iat a fai guadangiai, a ndi tirai totu su chi no nc'intrat nudda, a aciungi me is costus su chi si iat a podi guadangiai spendendi su pròpru tanti po fai un'àtera cosa (costu oportunidadi), a ndi tirai de is costus su tanti giai spèndiu ca no fait a ndi ddu torrai a scabulli puru chi sa cosa no si fait prus (costus tudaus)... e aici sighendi.
Ma pruschetotu, tocat a agatai sa manera de furriai a dinai dònnia cosa chi imbucat a su contu: ddi narant monetizatzioni (monetization).

No nci at àtera manera: tocat a fai a dinai totu su chi costat e totu su chi guadàngiat un'atividadi, po podi ponni totu in sa pesa e scoberri ita est prus grai. Tocat a apretziai totu.

Oindii, sèmpiri de prus, su dinai de su Stadu ddu spendint apustis de ai fatu custa genia de anàlisi, ca a sa genti ddi praxit a sciri ca is tènnicus funt totu atropelliaus circhendi de agatai sa manera po fai stai mellus a totus e ca medas economistas is spesas chi no produsint (narant issus) ddas tìrriant.

Duus professoris, Lisa Heinzerling e Frank Ackerman, in su 2002 ant scritu unu paperi, Pricing the priceless (Apretziai sa cosa chi no dda pagat dinai), aundi ant circau de amostai ca nci at cosas meda chi no torrant me is analisis CBA.
Issus, pruschetotu, ant castiau cussas atividadis chi impestant s'àiri, s'àcua o arrovinant su logu, circhendi de cumprendi candu e fintzas a cali làcana fatzat a permiti a ddas fai sighiri, ma a nai sa beridadi sa chistioni chi nd'ant bogau a pillu serbit meda po cumprendi àteras cosas puru.

Ita ant scobertu? Ca parit chi is scòncius prus mannus chi si faint manixendi sa CBA siant de tres genias.
  1. Dònnia passu conca a un'idei chi abarrat sceti teòrica, no est nau chi fatzat amelliorai.
    Sa chistioni est ca sa cosa prus traballosa de s'analisi CBA est a fai a dinai totu is cosas chi faint profetu e po circai de ddu fai, o assumancu po circai de intzertai apretziendi-ddas, tocat a pigai po bonas unu biaxi de cosas chi funt teòricas sceti (che sa cuncurrèntzia perfeta). E ghetendi fundatzionis apitzus de cosas frassas, sceti teòricas, s'acabat a agatai arresultaus chi no funt praxilis.
  2. Su chi costat a fai arrègulas meda, no est foras de contu.
    Un'àtera de is cosas chi s'acostumant a intendi est ca sigomenti a fai arrègulas est una atividadi chi costat, no torrat a contu a fai arrègulas po totu. Frassu, mancu nau si bolit, ca su chi costat a cumprendi chi is arrègulas serbint po circai de no fai strupiai su logu a is atividadis, tocat chi si ddu atraghint cussus chi faint custas atividadis.
  3. Puru chi su chi at tentu dannu si iat a podi fai pagai, sa cosa no cumbenit e totu a dda fai fai.
    In economia, si sciit ca bortas meda a fai una cosa fait dannu a calincunu e profetu a calincunu àteru, ma sa teoria narat ca est mellus (amelliorat in su sentidu de Pareto - Pareto improvement) a dda fai fai su pròpru, chi is chi nci guadàngiant e is chi nci perdint nci dda faint a si ponni de acòrdiu po pratziri (tocat a biri in cali manera) su guadàngiu. Est comenti e chi a su chi at tentu dannu ddu paghint po su strobu e a su chi dd'at fatu profetu nci guadangit e totu, ma prus pagu.
    Ita est chi no andat insandus? Ca est totu teòricu e giai mai is chi nci guadàngiant pratzint cun is chi ant tentu dannu, ma po sa teoria bastat chi nci siat sa possibilidadi de ddu fai, po amostai ca una cosa est bella.
    In su sentidu de Pareto, chi is arricus bessint meda prus arricus e is poberus pagu prus poberus, s'amelliorat etotu, ma amelliorendi meda is pòberus dd'acabant mortus de fàmini.
Ma pruschetotu is duus professoris ant cracau meda apitzus de una chistioni chi importat prus de is àteras: nci at cosas chi no fait a ddas apretziai, ca no ddas pagat dinai. Funt arribaus a custus arresultaus.
  1. A circai de apretziai sa vida de un'òmini est chen'e sentidu econòmicu.
  2. Circhendi de apretziai is arriscus de pagu contu, dd'acabas a fai improddus.
  3. Is logus, po genti meda, ballint unu tanti chi no fait a dd'apretziai.
  4. Is tènnicas matemàticas po fai a dinai oi (atualizatzioni) su chi at a sutzedi a is logus de oi a unus cant'annus, produsint arresultaus chen'e sentidu perunu.
  5. No fait a apretziai is arriscus o is dannus chi podit portai una cosa, ca su chi si ballint cambiat dònnia borta.
  6. A pratziri is profetus a unus a unus ghetat una puba apitzus de sa possibilidadi de ddus pesai cunfrontas a is costus.
  7. Su chi podit balli su chi at acuntessi annus a oi, est trumentosu a ddu intzertai.  

Totu custu ita nosi narat?
Ca candu morit calincunu po nexi de is cosas fatas o no fatas, no fait a ghetai nexi a s'economia chen'e coru chi at nau ca no faiat a ndi fai de mancu, ma prusaprestu bolit nai ca calincunu, is contus no ddus at fatus comenti si spetat.

Su sentidu ddu narat ita fait a apretziai e ita no fait a apretziai, su problema est ca nci at genti chi circat de ghetai a surcu dònnia cosa pensendi chi fatzat a ddi donai una passada de arau po dda aparixai: s'arau de sa teoria econòmica. 

 

* Sa figura chi bieis in artu, dd'at fata Zambo Tattoo, e cun is ateras òperas de  «1Shot2Help Sardinia» dd'ant a bendi po agiudai sa genti chi at tentu dannu po nexi de s'àcua in custas diis. Agatais totu in sa pagina Facebook.


Po ndi sciri de prus
Priceless Benefits, Costly Mistakes : what’s wrong with Cost-Benefit Analysis? - Frank Ackerman
Pricing the priceless : Cost-Benefit Analysis of environmental protection - Lisa Heinzerling, Frank Ackerman

sabato 16 novembre 2013

Duxentus annus (e prus) de economia cun Krugman. (3)

In su 2009, candu sa crisi partida dae s'America, inghitzaat a si spraxiri in totu su mundu amostrendi ca s'omini a sa poberesa non dd'at mai binta, Paul Krugman at contau 200 annus (e prus) de economia in su New York Times, circhendi de cumprendiri comenti seus arribbaus abi seus.
Po una borta mi nd'at partu lastima de ndi tirai o aciungiri cosa o de circai aterus fueddus po nai is cosas (comenti fatzu giai sempiri in sardunomics) duncas dd'apu sceti tradusiu.
Sa primu parti dd'agatais innoi .
Sa secunda parti dd'agatais innoi .
  
Comenti ant fatu is economistas a sballiai aici? - Paul Krugman

III. Sa finantza panglossiana

In su 1930, is mercaus finantziarius, mancu nau si bolit, non fiant arrespetaus meda. Keynes ddus iat assimbillaus "a cussus cuncursus de giornali abi tocat a scioberai is ses facis prus bellixeddas a pitzus de unas centu fotografias e bincit a chini prus s'acostat a s'arresultau mesanu intra totu su chi ant scioberau is aterus; duncas onniunu non depit scioberai sa faci chi ddi praxit de prus, ma sa chi pensat ca at a praxiri de prus a is aterus".

E a Keynes ddi parriat una idei mala a lassai chi custus mercaus, abi is intrallatzadoris spendiant su tempus issoru faendi fai cosas sene ni conca e ni peis a is aterus, aessant inditau ita fai: "Candu su capitali de unu stadu ndi bessit dae is atividadis de unu casinò forsis sa cosa non andat beni."


Dae su 1970 prus o mancu, perou, su studiu de is mercaus finantziarius parriat chi dd'aessant intregau a su datori Pangloss de Voltaire chi naraat ca biveus in su mellus mundu. S'arrexonamentu a pitzus de s'irratzionalidadi de is investidoris, de is bullucas, de is intrallatzus chi ndi sciorrocant totu, fiat sparessiu dae is chistionis me is universidadis. Cumandaat sa "ipotesi de is mercaus eficientis" spraxa dae Eugene Fama de sa University of Chicago chi naraat ca is mercaus apretziant is cosas po su chi si ballint a beru cunformas a totus is informatzionis chi si connoscint. (Su pretziu de s'atzioni de una sociedadi, po nai, amostrat sempiri su chi si ballit sa sociedadi cunformas a su chi si sciit a pitzus de su chi guadangiat, de is afarius chi at a fai e aici sighendi.) E dae su 1980, is economistas finantziarius, prus che totu Michael Jensen de sa Harvard Business School iant nau ca sicumenti ca is mercaus apretziant sempiri comenti si spetat, sa mellus cosa chi podiant fai is meris de is sociedadis, non sceti a contu issoru ma po su beni de s'economia, fiat a fai cresciri su prus chi podiant su pretziu de is atzionis. Est a nai ca, is economistas finantziarius pensaant ca tocaat a ponniri su capitali de su stadu, in manus de cussu chi Keynes tzerriaat casinò.

Est grai a nai ca po comenti s'arti s'est furriada, siat nexi de comenti funt andadas is cosas. A beru, s'arregordu de su 1929 fiat sparessendi-si a bellu a bellu, ma ant sighiu a s'agatai mercaus chi artziaant (bull markets) cun contixeddus de speculatzionis esageradas, sighius dae mercaus chi arrebbasciaant (bear markets). Me is annus 1973-4, po nai, is atzionis iant perdiu su 48% de su chi si balliant. E su sciorrocu de is atzionis de su 1987, candu su Dow nci fiat atzuvau casi de su 23% in una dii sene ai cumprendiu po ita, ndi iat a ai depiu strantaxai a su mancu calincuna duda a pitzus de sa ratzionalidadi de su mercau.

Custas cosas, prusaprestu, chi Keynes iat a ai biu comenti e sa prova de cantu non funt segurus is mercaus, iant fatu pagu meda po allisai s'atza de una idei bella meda, de bisura. Su modellu teoricu chi is economistas finantziarius ndi iant strantaxau pensendi ca onnia investidori mesurat cun ratzionalidadi is arriscus contras a is guadangius - su chi si tzerriat Modellu Po Apretziai Is Capitalis (Capital Asset Pricing Model o CAPM) - est beni cuncordau e allichidiu. E si unu pigat po bonas is fundatzionis cosa sua, serbit meda. Su CAPM non ti narat sceti comenti scioberai su portafolliu cosa tua - su chi importat de prus puru po su mundu finantziariu, ti narat comenti apretziai is derivaus finantziarius, creditus a pitzus de creditus. Sa bellesa (de bisura) e s'utilidadi chi parriat aessat tentu custa teoria noba, iat portau una filera de premius Nobel a is chi dda iant fata e medas de is chi dda sighiant iant arriciu aterus premius puru: armaus de is modellus nous e de abilidadis matematicas stravanadas - po fai is cosas prus cumpridas e secretas a su CAPM ddis serbint contus a trassa de cussus de sa fisica - is professoris mesedus de is scolas aziendalis iant potziu e fiant bessius scientziaus spatzialis de Wall Street guadangendi pagas paris a cussas de Wall Street.

Po nai sa beridadi, is teoricus finantziarius, non amitiant sa "ipotesi de is mercaus eficientis" sceti po ita ca fiat bella e beni cuncordada, o ca cumbeniat e faiat guadangiai. Issus iant produsiu in cantidadi, datus statisticus chi parriat ddis aessant donau arrexoni. Ma custas provas fiant unu paghiteddu strintas. A is economistas finantziarius giai mai ddis fiat beniu a conca su pregontu chi parrit su primu dae si fai (mancari non siat facili a ddi torrai sceda), si is pretzius fiant cunformas a comenti is cosas andaant a beru is su mundu, che is guadangius. Invecias a issus ddis beniat a conca sceti de si pregontai si su pretzius de is cosas fiant cunformas a is pretzius de is ateras cosas. Larry Summers, su prus ascurtau de is consilleris economicus de s'aministratzioni de Obama, una borta iat fatu a befa a is professoris de finantza chistionendi de "economistas de su ketchup" chi "iant amostrau ca is ampuddas de duus litrus de ketchup ddas bendiant a duus tantis de cussas de litru" e duncas ca po cussu su mercau de su ketchup fiat eficienti a beru.

Ma ni custa befa, ni is criticas prus arrespetosas de is economistas che Robert Shiller de Yale iant fatu profetu. Is teoricus de sa finantza iant sighiu a crei ca is modellus issoru non fessant sballiaus, po su prus, e aici e totu iat pensau genti meda scioberendi is cosas dae fai in sa realidadi. Unu de issus, non a urtimu, est stetiu Alan Greenspan, in cussu tempus fiat su presidenti de sa FED ma dae sempiri ndi boliat bogai is arregulas dae is mercaus, chi creendi ca s'economia finantziaria noba fessat poderendi a forti is odriangus, non iat mai circau de frenai is prestidus subprime o de fai calincuna cosa contras a is bullucas imobiliaris unfradas. In su 2005, a unu cungressu chi donaat is onoris a Greenspan po su trabballu suu in sa FED, fiat sutzedia una cosa chi tocat a dda contai. Unu de is chi ddoi fiant, atriviu, Raghuram Rajan (de sa University of Chicago, spantu mannu) iat amostrau unu paperi chi consillaat de s'allabai ca su sistema finantziariu fiat atraghendi-si arriscus perigulosus. Ddu iant fatu a befa giai totus is chi ddoi fiant - fintzas Larry Summers, chi iat scrocorigau su consillu, batiendi-ddu che "sballiau".

Ocannu passau, in mes'e ladamini, comensi-si-bollat-chi-siat, Greenspan at amitiu ca "non si ddu podiat ghetai a ogus" chi "totus is fundatzionis intelletualis" ndi fessant "sciorrocadas". Ma biu ca custu sciorrocu de is fundatzionis intelletualis est stetiu unu sciorrocu puru de is mercaus de su mundu, custu at portau a una recessioni grai - sa peus, contendi una bella pariga de cosas, dae su tempus de sa Grandu Depressioni. Ita iant a ai depiu fai is politicus? A dolu mannu, sa macroeconomia, chi iat a ai depiu inditai comenti fai a si baghillai in una economia sciorrocada, fiat ghetada a pari cussa e totu.


Sighit ...


Po ndi sciri de prus
How Did Economists Get It So Wrong? - Paul Krugman

venerdì 8 novembre 2013

Sa stòria est maista ma no tenit scientis.

Una cosa scìpia giai de totus, est ca is arroris chi at fatu su Reich de Hitler funt nexi de sa iperinflatzioni tedesca de su 1923, pruschetotu ca no est brulla cantu dda sighint a timiri is tedescus s'inflatzionis, biu ca fait a dd'apubai in dònnia scioberu econòmicu chi faint.
Ma giai de unus cant'annus, stòricus e economistas ant fatu luxi apitzus de custa cosa, stratallendi-nci is dìcius e boghendi-ndi a pillu sa beridadi: no est sa iperinflatzioni chi at fatu su sciàsciu, ma est sa timoria de sa iperinflatzioni chi ddis at fatu fai una filera de faddinas chi ant arregallau su poderi a is nazistas.
E unu traballu de su 2011 de Dylan Gruce po sa Société Générale amostat craru craru comenti funt andadas is cosas, cun nùmerus etotu.
Candu Hitler iat circau de fai su corpu de stadu (Beer Hall Putsch) in su 1923 (fiat cussu su tempus de sa iperinflatzioni) is nazistas fiant a beru pagu cosa, a tesu meda de is mellus diis issoru, chi a dolu mannu, ddus ant fatus meris de sa Germania e funt arresultadas is peus diis po su mundu.

Duncas, ita est chi est acuntèssiu?

Candu s'economia mondiali nd'est sciorrocada in su 1930 (sa chi connosceus che Grandu Depressioni) nc'est atzuvau impari a cussa puru su gold standard, su sistema monetàriu chi poderàt sa convertibilidadi de su dinai cun s'oru e is cambius punciaus.
Stadus meda candu ant biu sa navi afunghendi-nci ndi funt sartaus aforas a lestru, scapiendi su dinai insoru de s'oru e serrendi s'enna cun una bella svalutatzioni, comenti amostat su gràficu asuta (paridadi cun s'oru a 100 in su 1929).
Is inglesus (sa lìnia arrùbia aserretada de su gràficu asuta) ndi funt bessius is primus, sighius luegu e totu de is giaponesus (sa lìnia niedda aserretada).


Sa Germània (sa lìnia niedda de su gràficu asuba) invecis, timendi sa pantàsima de von Havenstein (chi fiat presidenti de sa Reichsbank in su tempus de sa iperinflatzioni) iat scioberau de sighiri a pensai comenti e chi su gold standard s'essit agatau ancora, poderendi is interessus artus e sighendi a fai polìticas deflatzionìsticas.

Sa svalutatzioni, in s'interis, agiudàt is Inglesus e is Giaponesus a si dda passai mellus de is àterus, mancai sa Grandu Depressioni fessit pistendi a forti.
Su gràficu asuta amostat comenti est andada (de su 1929 a su 1935) sa produtzioni industriali, is coloris funt is pròpius de s'àteru gràficu.


Imoi, tocat a cumprendi cantu grai est stètia sa Grandu Depressioni po is tedescus. Si connoscit sa Grandu Depressioni comenti e su tempus chi prus nci at incorrutzau s'Amèrica ma chi mesuraus su disisperu cun sa disocupatzioni, sa Germania bincit puru is americanus, contendi puru ca innantis de su 1930 no est chi si dd'essint passada beni meda.
Sa lìnia murra de su gràficu asuta amostat cantu tedescus chen'e fai nudda s'agatànt de su 1920 a su 1937, sa lìnia arrùbia amostat cantu fiant is americanus.


Nci at de nai un'àtera cosa puru. Is americanus fiant is prus chi iant imprestau dinai a is tedescus po ndi torrai a strantaxai sa Germània apustis chi fiat acabada sa Primu Gherra Mundiali e iant bòfiu a ddis torrai su dinai (dd'agatais scritu in su gràficu) giai de su 1920 (ca s'economia insoru caminàt beni) acabendi de atzopiai una economia chi giai no fiat luxenti che su sprigu.

Po ita importat a chistionai de disocupatzioni?
Labai su gràficu asuta: sa lìnia murra amostat comenti est andada sa disocupatzioni in Germania de su 1924 a su 1932, invecis is cuadraus arrùbius amostant cantu votus at pigau su partidu nazista, dònnia borta chi is tedescus ant tentu eletzionis in cussus annus. Cantu funt acapiadas a strintu is cosas?
Est craru chi su poderi a is nazistas si dd'apat donau sa disocupatzioni.


No fait a ddu sciri comenti iant a essi potzias andai is cosas chi sa Germània, lassendi stai sa timoria de s'inflatzioni, essit pensau a ndi torrai a strantaxai s'economia, ma gei fait a ponni apari comenti funt andadas is cosas (castiaus sa genti chen'e fai nudda) in domu insoru (sa lìnia arrùbia in su gràficu asuta) e in domu de is inglesus (sa lìnia murra).


S'acostumat a ligi ca s'òmini imparat de is faddinas cosa sua etotu.
Cantu de custu chi eus biu assimbillat a su chi est acuntessendi in Europa oindii?


Po ndi sciri de prus
Exorcising von Havenstein's ghost - Dylan Grice

sabato 2 novembre 2013

Duxentus annus (e prus) de economia cun Krugman. (2)

In su 2009, candu sa crisi partida dae s'America, inghitzaat a si spraxiri in totu su mundu amostrendi ca s'omini a sa poberesa non dd'at mai binta, Paul Krugman at contau 200 annus (e prus) de economia in su New York Times, circhendi de cumprendiri comenti seus arribbaus abi seus.
Po una borta mi nd'at partu lastima de ndi tirai o aciungi cosa o de circai aterus fueddus po nai is cosas (comenti fatzu giai sempiri in sardunomics) duncas dd'apu sceti tradusiu.
Sa primu parti dd'agatais innoi .

Comenti ant fatu is economistas a sballiai aici? - Paul Krugman

II. Dae Smith a Keynes e a su imbressi.

S'acostumat a nai ca s'economia at inghitzau a essiri scientzia gratzias a Adam Smith chi in su 1776 iat publicau su libru "S'arrichesa de is Natzionis" (The Wealth of Nations). Me is 160 annus chi funt sighius nd'ant strantaxau unu corpus mannu de teoria economica chi naraat una cosa : tocat a si fidai de su mercau. Sissi, is economistas amitiant ca s'agataant possibilidadis chi su mercau s'aessat potziu sciasciai, de custas sa chi importaat de prus fiant is "esternalidadis" - costus chi calincunu nci incarriat a is aterus sene pagai nudda, comenti e su traficu o a impestai s'airi. Ma sa fundatzioni de s'economia "neoclassica" (tzerriada aici in su de 19 seculus dae is economistas chi nd'iant bodditu s'eredidadi de is "classicus") fiat ca tocaat a nci crei in su sistema de mercau.


Sa fiantza fata a su mercau perou s'est sciasciada scudendi-nci contras a sa Grandu Depressioni (Great Depression). Po nai sa beridadi puru cun custu sciasciu unus cantu economistas dd'ant sighida narendi ca totu su chi sutzedit in una economia de mercau depit essiri giustu a marolla: "Is depressionis non benint sceti po mali", iat nau Joseph Schumpeter in su 1934 - 1934! Funt, iat aciuntu, "maneras po fai calincuna cosa chi tocaat a fai". Ma medas, e a sa fini giai totus is economistas, iant furriau conca a castiai cu chi inditaat John Maynard Keynes po cumprendiri ita fiat sutzediu e po arresolviri is depressionis chi ndi podiant benniri a pustis.

Keynes non boliat, mancari si intendant ateras cosas, chi su guvernu aessat cumandau a s'economia. Iat nau ca dae s'analisi in su trabballu suu prus mannu de su 1936 "Sa Teoria Generali de s'Ocupatzioni, de s'Interessu e de su Dinari" (The General Theory of Employment, Interest and Money) ndi beniant "cusseguentzias chi non iant a ai trumbullau giai nudda". Boliat arrangiai su capitalismu, non ndi ddu boliat bogai po ponniri atera cosa. Ma iat postu salia in su nasu a s'idei chi is economias de mercau liberu potzant caminai sene unu castiadori, amostrendi ca schivaat prus che totu is mercaus finantziarius, chi biiat comenti e cumandaus sceti dae sa gana de nci guadangiai a lestru allabendi-si pagu po totu s'ateru. E iat domandau chi su guvernu aessat fatu prus cosa - imprentendi ateru dinari e, si serbiat, spendendi meda de prus po is trabballus publicus - po fai calai su tanti de genti sene fai nudda candu nci fiant is sciorrocus.

Tocat a cumprendiri ca Keynes iat fatu de prus de nai cosas atrividas. "Sa Teoria Generali" est unu trabballu de analisi afunguda - analisi chi iat cunvinciu is mellus giovunus economistas de insaras. Epuru sa storia de s'economia de is urtimus cincuanta annus est, giai totu, sa storia de comenti si siat torraus acou dae su Keynesianismu fintzas a su Neoclassicismu. A ddu fai torrai de moda iat inghitzau Milton Friedman de sa University of Chicago, chi in su 1953 iat nau ca s'economia neoclassica andaat beni po amostrai comenti s'economia aessat funztionau a beru, "po ita ca faiat guadangiu e minesciat a ddi fai fiantza". E sa depressioni?

Is arrevesas de Friedman contras a Keynes funt inghitzadas cun su chi si tzerriat monetarismu (monetarism). Is monetaristas non funt contras a s'idei chi is mercaus bolant agiudaus a s'asseliai. "Seus totus keynesianus immoi", iat nau Friedman una borta, mancari a pustis aessat aderetzau narendi ca ddu iant arremonau sene poderai su sentidu de su chi iat nau a beru. Is monetaristas narant ca ddu fait calincunu agiudu piticu de su guvernu - duncas inditendi a is bancas tzentralis comenti fai cresciri su tanti de dinari postu a curriri, sighendi unu mori sinnau - po s'arrespramiai is depressionis. Si sciit ca Friedman e sa scienti cosa sua Anna Schwartz iant nau ca si sa Federal Reserve aessat fatu su trabballu suu comenti si spetat, sa Grandu Depressioni non nci iat a essiri mai stetia. Prus a tradu Friedman at fatu de totu contras a onnia idei de su guvernu po ndi fai calai su tanti de genti sene fai nudda asuta de sa lacana sua "naturali" (chi si pensat siat su 4,8% in USA) : politicas tropu espansionisticas, iat nau, iant a portai a allobai inflatzioni e prus genti sene trabballu - cosa chi at inzertau comenti at amostrau sa stagflatzioni de su 1970, chi at permitiu a su movimentu contras a Keynes de guadangiai credibilidadi.

A sa fini perou, sa rivolutzioni contras a Keynes, dd'at acabbada atesu meda dae is ideis de Friedman, chi immoi parrit fintzas moddi cunfrontas a su chi at nau s'eredeu cosa sua. Intra is economistas finantziarius, s'idei de Keynes de biri su mercau che unu "casinò", dd'ant cambiada cun sa teoria de s'eficientzia de su mercau chi narat ca sempiri is mercaus arreconnoscint a is cosas is pretzius cunformas a totu su chi si sciit, casi ca nci surbint onnia nova.
In su mentris medas macroeconomistas ant arrefudau totu su trabballu fatu dae Keynes po cumprendiri is crisis. Calincunu est torrau fintzas a su chi pensaant Schumpeter e is aterus chi bantaant sa Grandu Depressioni, biendi sa depressioni che una cosa bona, parti de su chi s'economia fait po si arrangiai a sola. E puru is chi non s'atrivint a nai cosas aici, narant ca onnia cosa chi si circat de fai po cumbatiri sa crisi fait prus dannu che profetu.

Non totus is macroeconomistas fiant de acordiu a sighiri custa carrera : medas, chi ant inghitzau a si tzerriai is Keynesianus Nous, sighint a crei ca serbit chi su guvernu fatzat cosa. E puru, sa parti prus manna de issus, sighit a crei ca is chi investint dinari e is chi comporant faint is cosas cun ratzionalidadi e ca is mercaus funtzionant.

Certus, non tocat a fai matzu mannu : una pariga de economistas ant tentu ita nai de s'idei de sa ratzionalidadi, boghendi dudas a pitzus de sa fiantza chi si podit fai a is mercaus finantziarius e amostrendi sa storia de is crisis finantziarias chi ant tentu cusseguentzias economicas nieddas a beru.
Ma fiant trevessus cunfrontas a totus is aterus e duncas non funt stetius capassus de fai arresultaus contras a una genia de cumpraxentzia tonta.


Sighit ...


Po ndi sciri de prus
How Did Economists Get It So Wrong? - Paul Krugman

venerdì 1 novembre 2013

Duxentus annus (e prus) de economia cun Krugman. (1)

In su 2009, candu sa crisi partida dae s'America, inghitzaat a si spraxiri in totu su mundu amostrendi ca s'omini a sa poberesa non dd'at mai binta, Paul Krugman at contau 200 annus (e prus) de economia in su New York Times, circhendi de cumprendiri comenti seus arribbaus abi seus.
Po una borta mi nd'at partu lastima de ndi tirai o aciungi cosa o de circai aterus fueddus po nai is cosas (comenti fatzu giai sempiri in sardunomics) duncas dd'apu sceti tradusiu.

Comenti ant fatu is economistas a sballiai aici? - Paul Krugman

I. Cunfundendi sa bellesa cun sa beridadi.

Est grai a ddu crei immoi, ma fintzas a pagus tempus fait is economistas si segaant casu po is arresultaus de s'arti issoru. Custus arresultaus - aici pensaant - chi fiant teoricus e praticus, nci iant lompiu s'arti economica fintzas a unu tempus indorau. Po sa teoria, pensaant de ai arresolviu totus is certidus issoru. Aici in unu paperi de su 2008, "The State of Macro" (e duncas sa macroeconomia, chi studiat is cosas mannas de s'economia, che sa recessioni), Olivier Blanchard de su M.I.T., chi immoi est diretori de su International Monetary Fund, iat nau ca "sa macro est posta beni". Is certidus de ocannu passau, iat nau, funt spaciaus, e nosi seus postus de acordiu. E in sa realidadi, is economistas creiant de ai postu totu a prumu : su "problema tzentrali de intzertai candu arribbat sa depressioni dd'aeus arresolviu", iat nau Robert Lucas de sa University of Chicago chistionendi in su 2003 che presidenti de sa American Economic Association. In su 2004, Ben Bernanke, chi fiat professori a Princeton ma immoi est presidenti de sa Federal Reserve Board, iat contau is spantus de sa Grandu Mesura (Great Moderation) de is arresultaus economicus de is urtimus 20 annus, chi ndi beniant puru, iat nau, dae cantu fiant amelioradas is politicas economicas.


Ocannu passau si nd'est sciusciau totu.

Sceti una pariga de economistas ant apubau sa crisi candu fiat arribbendi, ma a non dd'ai intzertau est s'urtimu de is problemas. Sa cosa chi importat de prus est ca s'arti s'est intzurpada cunfrontas a sa possibilidadi chi una economia de mercau dda potzat acabbai a ndi sciorrocai totu a sola. Me is annus indoraus, is economistas finantziarius fiant arribbaus a crei ca is mercaus nci dda faiant a s'assentai de sei - ca is achipagius e is atividadis fiant sempiri apretziaus po su chi si balliant. Non s'agataat nudda me is ideis prus sighidas, chi aessat fatu pensai a su sciorrocu chi nd'est calau ocannu passau. In su mentris is macroeconomistas abarraant pratzius. Ma sa partzidura prus manna fiat intra cussus chi naraant ca is economias de mercau non nci scasseddant mai a foras dae s'arrastu e cussus chi naraant ca nci scasseddant a foras e meda puru ma ca candu si stesiant dae s'arrastu de sa prosperidadi fait e tocat a ddas cundrexiri cun is poderis de sa FED. Ambaduas is partis non fiant a manera de si baghillai contras a una economia chi nci scasseddat mancari sa FED si nci ddoi amollit.

E sighendi s'arrastu de sa crisi, is lacanas a intru de s'arti si nci funt stesiadas prus de su chi fiant. Lucas narat ca sa manera de intziadai s'economia chi at pensau su guvernu de Obama funt sceti "improddus economicus" (schlock economics) e su cumpangiu de issu de Chicago, John Cochrane, narat ca cussas ideis ghetant fundatzionis a pitzus de contixeddus de forredda. Torrendi-ddis sceda, Brad DeLong, de sa University of California, Berkeley, scriit de su "sciorrocu intelletuali" (intellectual collapse) de sa scola de Chicago, e deu puru apu scritu ca su chi narant is economistas de Chicago est produsiu dae unu tempus nieddu po sa macroeconomia chi nd'at fatu scaresciri totus is cosas chi nci fiat bofiu tempus e trabballu a imparai.

Ita dd'est sutzediu a s'arti de s'economia? E abi tocat?

Po su chi mi parrit a mimi, s'arti de s'economia, nc'est scasseddada a foras de s'arrastu po ita ca is economistas, totus in pari, ant cunfundiu sa bellesa, bistida de matematica, cun sa beridadi. Fintzas a sa Grandu Depressioni, giai totus is economistas si fiant inserraus in una manera de pensai chi biiat su capitalismu che sistema perfetu o giai perfetu. Cussa bisura non faiat a dda poderai castiendi cantu genti sene fai nudda s'agataat, ma comenti e chi is arregordus de sa Depressioni aessant perdiu colori, is economistas si funt torraus a cojai cun una manera cuncordada e becia, de un'economia abi sa genti fait is cosas cun ratzionalidadi aintru de mercaus perfetus, ma custa borta bistida de ecuatzionis stravanadas.
Custa coja torrada a fai, po nai sa beridadi, ndi bessiat e dae is bentus nous chi fiant suendi in sa politica e fiat puru intzidada dae is guadangius finantziarius.
Ma, biu ca a suba de is annus a pasiu dae fai in su Hoover Institution o de is trabballus chi s'agatant in Wall Street non fait a ddoi spudai, sa nexi prus manna de is sballius de s'arti dd'at tenta su disigiu de s'acostai a is problemas a una manera sceti, beni cuncordada e chi aessat donau sa possibilidadi a is economistas de amostrai is capacidadis issoru cun sa matematica.   

A dolu mannu, custa manera de pensai s'economia at portau medas economistas a non ndi fai contu de totus is cosas chi podint andai mali. Ant serrau unu ogu a pitzus de is lacanas de sa ratzionalidadi de is ominis chi acostumat a fai bullucas e sciorrocus; a pitzus de is problemas de is istitutzionis chi s'amachiant; a pitzus de is debilesas de is mercaus - prus che totu finantziarius -  chi podint portai su sistema operativu de s'economia a si prantai totu in-d-una chi fiat funtzionendi; e a pitzus de is periculus chi nascint candu is chi faint is arregulas non nci creint nimancu issus.

Est grai meda a nai abi tochit s'arti economica dae immoi a inantis. Ma su chi est giai seguru est ca is economistas ant a depiri imparai a biviri cun s'avolotu. Est a nai ca issus ant a depiri amitiri cantu important s'irratzionalidadi e is cosas chi non fait a intzertai, baghillendi-si in mesu a is debilesas de is mercaus e si nd'ant a depiri fai una conca manna ca dae innoxi a cuncordai una "teoria economica de totu" nc'at a passai tempus meda. In pagus fueddus, custu s'at a tradusiri in consillus politicus a s'allabai de prus - e prus pagu disponibilidadi a ndi liai is arregulas de seguresa faendi contu chi is mercaus ant a arresolviri totu a solus.

Sighit ...


Po ndi sciri de prus
How Did Economists Get It So Wrong? - Paul Krugman