domenica 27 ottobre 2013

S'indipendentzia at a essiri barata po is scotzesus?



Su 18 de cubudanni de su 2014 is scotzesus ant a votai  po s'indipendentzia issoru, scioberendi si si ndi bolint scanciai dae su Renniu Uniu (UK).

Parrit chi po immoi, sa chistioni de su depidu non apat arriciu s'atentzioni chi ddi minescit, po ita ca sa genti acostumat a pensai ca guadangendi s'indipendentzia si podit inghitzai de belle nou. Ma non est aici e duncas unus cantu economistas funt inghitzendi a ndi arrexonai, po ita ca, si sa Scotzia bessit indipendenti, sa primu cosa dae fai at a essiri a pratziri totus is atividadis e is passividadis de su Renniu Uniu intra is chi abarrant e is chi si ndi andant.

Mancari custa siat una chistioni de acordius chi s'ant a fai, est manna sa probabilidadi chi is atividadis tochit a ddas pratziri cunformas a sa geografia (e duncas a sa Scotzia dd'iant a tocai sa parti prus manna de su petroliu e de su gas) e is passividadis tochit a ddas pratziri a manera pro capite.

Castiendi is contus, in su 2016/2017 (prus o mancu candu is scotzesus ant a bessiri indipendentis a beru si scioberant aici ocannu chi benit) su raportu deficit/PBN (Prodotu Brutu Natzionali) scotzesu at a bessiri de su 86% contras a su 102% chi at a bessiri su de is chi abarrant in su Renniu Uniu. 

Comenti at funtzionai sa cosa?

Ca a sa Scotzia dd'at a tocai a fai unu programma po pagai sa parti sua de depidu a su Renniu Uniu, coberendi su dinari de ddis torrai indepidendi-si, bendendi billetus nous de depidu scotzesu.

Comenti nos'ant imparau (a dolu mannu) s'Europa e s'Euro, sa chistioni de su depidu est acapiada a strintu cun su dinari chi si scioberat de portai, po ita ca una borta chi s'economia est feta sa primu cosa chi apubant is strangius est su depidu e po ddu poderai in s'arrastu in su tempus longu fait a si dda giogai sceti in duas maneras : cun sa fiscalidadi (spendendi prus pagu e/o crescendi is pagamentas) o cun is interessus (seghendi-ddus e duncas faendi torrai su chi ballit su dinari). E candu is cosas funt grais ambaduas, tocat a ddas imperai in pari, chi fait.

Po ita is scotzesus funt arrexonendi-ndi? Po ita ca ancora non ant scioberau, si bessint indipendentis, si ddis cumbenit a abarrai cun sa sterlina o a ndi bessiri, ma su guvernu issoru at nau ca iat a essiri praxili a poderai su matessimu dinari de su Renniu Uniu, sempiri chi su Renniu Uniu narat ca ej.
E s'Europa est faendi-ddis scola : in una unioni monetaria is stadus a is orus funt is prus debilis candu incapitat de ndi cassai una sciustura chi ndi benit dae foras, ca non fait a s'aprigai totus asuta de su paracu de is stadus de mesu e non fait nimancu imperai su poderi de su dinari po si sciugai, ca su poderi a pitzus de su dinari non ddu tenint.

Is chistionis po sa Scotzia duncas funt duas :
  • cantu at a essiri grai su chi ddi costat su depidu?
  • de cantu iat a depit essiri su surplus chi ddis permitit de abarrai in s'arrastu de sa sustenibilidadi de su depidu in su tempus longu? 
Dae is contus (fatus castiendi su chi sutzedit in Europa) parrit chi po abarrai in s'arrastu de sa sustenibilidadi de su depidu (sighendi su chi narat Maastricht) e duncas arribai in 10 annus a su 60% de deficit/PBN, si totu andat beni (duncas sene crisis), sa Scotzia iat a depiri poderai unu 3,1% cunformas a su PBN de surplus fiscali primariu (in pagus fueddus una borta pagaus is interessus su tanti chi guadangiat su guvernu iat a depiri essiri de prus de su chi spendit de su 3,1% de su PBN). 
Cosa chi, a nai sa beridadi, parrit grai meda, biu ca dae su 2000 a su 2012 sa Scotzia at poderau unu deficit de prus o mancu su 2,3%.

Est po custu chi una de is possibilidadis chi est nd'bessida a pillu est de fai unu debt-for-oil swap cun su Renniu Uniu : unu acordiu po donai unu tanti de is guadangius de su petroliu contras a unu tanti de depidu.

A una manera o a s'atera, parrit chi s'indipendentzia non at a essiri a baratu mancu po issus.


Po ndi sciri de prus
The Scottish question - Angus Armstrong, Monique Ebell
Scottish independence: Oil for debt swap proposed - Tom Peterkin
Oil-for-Debt Swap May Cut Economic Risk in Independent Scotland - Peter Woodifield

sabato 19 ottobre 2013

Su Nobel 2013 : mercaus e bullucas.

Cali mellus manera po arreconnosciri su chi ballit s'economia oindii po sa vida nostra arregordendi-nosi puru in su mentris ca est una scientzia sotziali e non segura, si non cudda de donai su premiu prus mannu po is scobertas a duus economistas chi chistionant de mercaus narendi unu is cosas a su imbressi de s'ateru?
E in custu, parrit chi sa cumissioni chi donat su Nobel po s'economia (chi po nai sa beridadi est su Premiu po is scientzas economicas de sa Banca Svedesa po arregordai a Alfred Nobel) apat intzertau in prenu ocannu.


In su 2005 Robert J. Shiller (s'omini a dereta in sa fotografia) iat nau ca su pretziu de is domus chi fiat crescendi a lestru non fiat ateru che una bulluca (chi est su tanti chi is pretzius si stesiant dae su chi ballit sa cosa) e ca ndi iat a essiri potziu calai totu a una borta puru de su 40%, candu sa bulluca si iat a essiri tzacada.

Cincu annus a pustis, candu is pretzius fiant arribbendi a amostrai ca Shiller teniat arrexoni, Eugene F. Fama (s'omini a manca in sa fotografia) iat nau ca ancora issu non nci creiat ca fiat una bulluca e in prus puru, ca issu non sciiat nimancu ita fessit una bulluca, ca po issu is pretzius amostrant sempiri su chi ballit una cosa, a su mancu po su chi si sciit.

E duncas custus duus ominis, cun ideis a beru a su imbressi a pitzus de sa ratzionalidadi de is mercaus, ant bintu su Nobel po s'economia ocannu.

Is teorias de Fama, chi amostrant cantu siat grai a insertai in su tempus curtzu comenti andint is pretzius, ant axudau a nasciri is fundus indicizzaus e donau fundatzionis teoricas a su nd'ai bogau is arregulas dae is mercaus finantziarius, invecias su trabballu de Shiller a pitzus de s'irratzionalidadi de is mercaus dd'at permitiu de insertai su sciorrocu de is atzionis in su 2000 e fintzas sa bulluca de is domus chi at inghitzau a si tzacai in su 2006.

In mesu a issus (in sa fotografia puru), unu ateru economista puru at bintu su Nobel ocannu, Lars Peter Hansen, po nd'ai strantaxau una manera statistica po apretziai is teorias a pitzus de is movidas de is pretzius.

Custus tres economistas, chi non trabballant in pari, ant arriciu su premiu po ita ca, po comenti dda biit sa comissioni, ant amostrau totus in pari ca is mercaus andant a inantis sighendi unu amesturu de ratzionalidadi e irratzionalidadi, amostrendi ca comenti ant a andai is pretzius est grai meda a ddu insertai in su tempus curtzu (short term) ma est prus pagu trabballosu in su tempus longu (long term).

E puru, bantendi su trabballu de custus economistas, sa commissioni at arregordau ca sa prus manna de is chistionis abarrat sene sceda : comenti est chi funtzionant is mercaus?
Po ita ca, non tocat a si ndi scaresciri, non seus chistionendi sceti de chistionis academicas, biu ca custas teorias (o a sa parti o a s'atera) nci dda faint a cundrexiri su chi scioberant is politicus candu faint is leis po is mercaus, tirendi-ndi arregulas (si pensant ca is mercaus si ponint a prumu a solus) o aciungendi-ndi ateras (si pensant ca is mercaus tenint abisongiu de essiri aderetzaus).

Fama narat ca in su tempus curtzu est grai a insertai comenti ant a andai is pretzius propiu po ita ca is pretzius amostrant e nci surbint totu su chi si sciit a pitzus de is cosas e duncas amitit s'eficientzia de is mercaus torrendi perou puru a su chi naraat unu ateru economista (Burton Malkiel) : una martininca a ogus tupaus chi tirat frecias a sa pagina finantziaria de unu giornali, tenit sa propia possibilidadi de scioberai unu portafolliu bonu de atzionis, che sa chi tenit su mellus analista.

Shiller invecias narat ca non nc'at cosa prus pagu ratzionali de is pretzius e ca forsis si podint insertai sceti studiendi sa psicologia de sa genti, in trumas mannas. Fintzas su governadori nou de sa FED (Janet L. Yellen) at nau ca ddi parrit ora de cumprendiri comenti insertai cali funt is bullucas po ddas podiri stampai in antis chi si tzachint a solas.

Po immoi ant bintu totus e duus, ma a sciri a chini tenit arrexoni a beru nci at a passai tempus meda.


Po ndi sciri de prus
The Prize in Economic Sciences 2013 - nobelprize.org
Economists Clash on Theory, but Will Still Share the Nobel - Binyamin Appelbaum - New York Times

domenica 13 ottobre 2013

Sa Pesa de is pagamentas.

Medas bortas, chistionendi de economia si ponit a una parti sa chistioni de sa contabilidadi, ma sa beridadi est ca non fait a si ndi scaresciri mai, prus che totu candu si chistionat de economia e contabilidadi de is stadus.

Sa Pesa de is pagamentas (Balance of payments in inglesu) est sa contabilidadi de is transatzionis de dinari chi unu stadu fait cun su mundu in unu tanti de tempus (dda acostumant a castiai onnia tres mesis o onnia annu) e prus che totu contat totu su chi si movit (mercis, capitalis e ateru) dae is chi bivint in unu stadu a is chi bivint foras e a su imbressi.

Sa Pesa de is pagamentas est scrita a sa manera de sa partida dopia, duncas onnia transatzioni est fata dae duas boxis, ogualis in su tanti moviu ma a su imbressi s'una dae s'atera, po amostrai su chi intrat in s'economia e su chi ndi bessit dae s'economia, po ita ca a marolla, onnia cosa chi sutzedit fait creditu a una parti ma fait puru depidu a s'atera.

Su tanti de is creditus depit torrai ogualis a su tanti de is depidus, custa est s'arregula de sa partida dopia.
In sa Pesa de is pagamentas, creditus e depidus funt scritus a criteriu de cascia e duncas amostrant prus che totu comenti ndi intrat (creditus) o nci bessit (depidus) su dinari, cun su chi si crescint o si torrant is atividadis e is passividadis, sighendi su sentidu patrimoniali.

Is creditus (CR.) funt :
  • esportatzionis;
  • dinari arriciu;
  • atividadis chi si torrant;
  • passividadis chi crescint.
Is depidus (DR.) funt :
  • importatzionis;
  • dinari donau;
  • atividadis chi crescint;
  • passividadis chi si torrant.
E duncas, po cumprendiri mellus, pensaus a candu si bendit calincuna cosa a foras de stadu : crescint is esportatzionis (CR.) ma nci bessit puru su valori (fatu a merci) chi fait cresciri is atividadis (DR.).

O puru pensaus a candu si comporat calincuna cosa dae foras de stadu : crescint is importatzionis (DR.) ma ndi intrat puru su valori (fatu a merci) chi fait cresciri is passividadis (CR.)

Aintru de sa Pesa de is pagamentas ddoi funt contus diferentis chi arricint cosas diferentis cunformas a sa genia economica issoru :
  1. su Contu de is partidas currentis, chi amostrat su chi nci guadangiat in totu su stadu po is atividadis primarias e secondarias
    1. Sa pesa de su cumerciu 
      • su tanti bendiu a foras (+)
      • su tanti comporau dae foras  (-)
    2. Su chi produsint is investimentus 
      • su tanti guadangiu po ai investiu foras de stadu (+)
      • su tanti pagau a is investimentus strangius (-)
    3. Su dinari contanti chi su stadu arricit o chi nci mandat a foras
  2. su Contu de is movidas de capitali, chi amostrat comenti si movit su capitali (non finantziariu e chi non ndi bessit dae sa produtzioni) in bessida e in intrada
    1. Atividadis (non finantziarias, non produsias) pigadas (-)
    2. Atividadis (non finantziarias, non produsias) bendias (+)
    3. Movidas de capitali in intrada (+)
    4. Movidas de capitali in bessida (-)
  3. su Contu de is movidas finantziarias, chi amostrat su tanti de is atividadis finantziarias a puliu (tirendi-ndi is passividadis finantziarias)
    1. ISD - Investimentus Strangius Deretus
    2. Portafolliu de is investimentus
    3. Aterus investimentus
    4. Dinari strangiu allogau
  4. sballius e mancantzias, chi arricint totus is tantis chi serbint a fai torrai a 0 sa diversidadi intra creditus e depidus, po poderai bona s'arregula de sa paridadi de sa partida dopia.
Ita sutzedit candu sa Pesa de is pagamentas tenit prus bessidas de dinari de cantu funt is intradas? Sutzedit ca su stadu inghitzat a piscai dae su dinari chi tenit allogau, ma custa faina non podit sighiri a longu e duncas dda finit luegu e totu a si indepidai.

Est po custu chi is stadus circant de s'allabai sempiri poderendi-dda paris.


Po ndi sciri de prus