domenica 31 marzo 2013

Candu, in su 1997, ddu naraat fintzas Milton Friedman ca a intrai in s'Euro fiat una tontesa.

Po ita ca sa chistioni custa est : ma si sciiat ca dda finiaus aici? 
E torra. Giai si sciiat.
Totus is economistas in gratzia de Deus, ddu naraant ca fiaus faendi tontesas.
Oi chistionaus de Milton Friedman, ateru premiu Nobel americanu.

Issu iat castiau s'Ameria e a pustis s'Europa : po ita a tenniri totus su propiu dinari po is stadus europeus est una tontesa e invecias po is stadus americanus est cosa futa?
Is arrexonis funt una bella pariga ma torrant totus a sa propiu chistioni : sa capatzidadi de s'aprigai in pari dae is sciusturas chi ndi benint dae foras.

Cali funt is diversidadis intra s'unioni monetaria europae e cussa americana?

1) Is stadus, in Europa, funt diferentis a beru e non po pagus cosas (linguas diferentis, ideis diferentis, leis diferentis, interessus diferentis) e custu axudat su mercau de su trabballu a abarrai cirdiu.

2) Is politicas chi aconciant o sconciant is cosas, in Europa, ddas faint is stadus unus po unus e non sa Comissioni Europea.

3) Personas e capitalis, in Europa, si movint dae stadu a stadu cun meda prus dificoltadi (su mercau liberu est ancora unu bisu).

E duncas comenti si serrat sa chistioni? 
Ca po ndi aciupai is sciusturas chi benint dae foras, sa manera prus sabia po onnia stadu est a manixai su cambiu. Cosa chi tenendi totus su propiu dinari non fait prus a fai.

In su 1997 Friedman naraat ca is stadus chi de prus s'acostaant a sa bisura chi serbiat po tenniri su propiu dinari fiant sa Germania, s'Austria e su BeNeLux. 
Arratza de bruscia custu Milton Friedman ... totus is aterus stadus chi non iat arremonau e funt in s'Euro funt in crisi niedda ...

«The drive for the Euro has been motivated by politics not economics. The aim has been to link Germany and France so closely as to make a future European war impossible, and to set the stage for a federal United States of Europe. I believe that adoption of the Euro would have the opposite effect. It would exacerbate political tensions by converting divergent shocks that could have been readily accommodated by exchange rate changes into divisive political issues.»

«Su chi at portau a fai s'Euro est stetia sa politica, non s'economia. Boliant arribbai a acapiai a pari sa Germania e sa Frantza aici a strintu chi non si iant a essiri potzias fai prus sa gherra pari pari e aprontai is Stadus Unius de Europa. Pensu chi invecias a intrai in s'Euro iat a fai propiu a s'imbressi. Iat a ingraiai is tensionis politicas chi ndi benint dae is problemas chi onnia stadu arricit in manera diferenti e chi si iant a podiri aconciai manixendi su cambiu.»


Mitzas abi apu piscau

sabato 30 marzo 2013

Candu su Ministeru de su Tesoru e sa Banca de Italia iant sciusciau sa coja.

In antis de su 1981, candu su Ministeru de su Tesoru non nci dda faiat a bendiri in su mercau totus is billetus de depidu chi iat pensau de bendiri (BOT, BTP e aici sighendi) po pagai su deficit, sa Banca de Italia fiat tenta a si ddus comporai e po fai cussu depiat fai dinari nou, custu poderaat is interessus bascius.

In su 1980 fiat intrau Ministru de su Tesoru Beniamino Andreatta e luegu e totu sa bisura europeista de issu iat a ai cambiau is cosas po sempiri, faendi cresciri cussu chi po medas oindii est su problema prus mannu : su depidu publicu.

S'Italia fiat imperrendi sa genna de su SME (su babbu de s'Euro) e tocaat a dda sciusciai cussa coja maradita. 
Po ita ca, cun su Ministeru e sa Banca foras de pari, sa Banca non iat a ai prus fatu totu cussu dinari chi serbiat po comporai su depidu de su Ministeru, su tanti de dinari chi curriat iat a essiri stetiu firmu e aici si iat a essiri poderau firmu su tassu de cambiu.
Fiat cussu chi serbiat a su SME e cussu at fatu Andreatta.
Est ca insandus non si naraat ancora, sinunca ddi dexiat a nai "nosi ddu domandat s'Europa!" comenti si narat oindii.

Labai comenti est cresciu su depidu/PBN - Prodotu Brutu Natzionali dae candu Ministeru e Banca funt foras de pari e fintzas a su 1994, in su graficu asuta (sa linia asula).


E insandus unu podit nai : si est cresciu su depidu, at a essiri poita ca est cresciu puru su chi s'est spendiu! No est faula. 
Su chi s'est spendiu est abarrau firmu e est cresciu comenti est cresciu su PBN nudda de prus, nudda de mancu.
Castiai in su graficu asuta is annus intra su 1980 e su 1994, chi funt is annus chi su depidu est cresciu (comenti si biit in su graficu in susu). 
Sa linia asula est sa spesa currenti primaria (duncas su chi costant is servitzius de su stadu), sa linia birdi est sa spesa c/capitali (investimentus).
Su chi est cresciu funt is interessus (sa linia arrubia).


Duncas su depidu est cresciu ma sene spendiri de prus, a interessus.
Arratz'e cosa. A sciusciai una coja si nc'arrimitiri.

Mitzas abi apu piscau
La spesa pubblica al bar dello Sport - Alberto Bagnai
Il divorzio tra Tesoro e Bankitalia e la lite delle comari - Beniamino Andreatta

giovedì 28 marzo 2013

Is tedescus ddu sciant su chi costat ...

Castiendi onnia dii su chi sutzedit in su mundu de s'Euro (Cipro, Grecia, Italia, Spannia, Irlanda, Portogallo) a onniunu pensu chi ddi bengiat sa gana de ddu pregontai : ma fait a andai a innantis aici?
Po ita ca est securu ca acapiendi a pari cun su propiu dinari, stadus diferentis e chi currint a velocidadis diferentis, podint nasciri problemas. E si is problemas nci funt, comenti tocat a ddus cumbatiri?

E sicumenti ca is tedescus in su mundu de s'Euro funt is prus togus, tocat sempiri a imparai dae issus! Comenti?

Facili, castiendi su chi ant fatu, ca annus fait issus su problema dd'ant tentu in domu, miga est brulla! 
Candu nd'ant sciusciau su muru de Berlino e ant torrau a ponniri in pari is duas Germanias si funt agataus aici : duus stadus diferentis e chi curriant a velocidadis diferentis e chi depiant inghitzai a curriri in pari.

Sa Germania Ovest fiat prus arrica e sa Germania Est prus pobera, gei si sciit, ma castiaus is numurus asuta chi amostrant su PBN - Prodotu Brutu Natzionali reali (pretzius de su 1991) pro capite intra su 1991 e su 2003.
Si biit comenti, in una bella pariga de annus Ovest e Est si siant incarreraus po aprobiai a su stessu puntu, arresighendi meda is diferentzias. 
Non funt arribbaus a essiri ogualis, ma cantu sa cosa siat cambiada giai s'apubat beni.
Si ndi tiraus a Berlino (chi est abarrada prus o mancu comenti fiat) totus is aterus logus de sa Germania Est, funt crescius e meda puru.


E funt crescius a solus a PBN reali pro capite?

Una de is arrexonis est ca meda genti (sene trabballai) s'est movia dae Est po andai a trabballai a Ovest e custa est matematica scheta : si nc'at prus pagu genti su PBN reali pro capite crescit.

Ma si castiaus su graficu asuta, nosi amostrat totu su dinari (a brutu) in miliardus de Euro moviu annu po annu dae sa "Germania arrica" po axudai a sa "Germania pobera" dae su 1991 a su 2003.
Est unu muntoni de dinari, «A lot of money!».



Sa chistioni non est tanti po ita dd'ant fatu (tocaat a ddu fai a marolla) ma prus a prestu, si totu cussu dinari siat stetiu spendiu beni, e siat serbiu a beru po ndi strantaxai s'Est e ddu fai bessiri forti che s'Ovest.

Parrit chi non siat aici.

Primu cosa, cussu dinari po su prus est stetiu spendiu in «social benefits» narant issus, chi iant a essiri pensionis e disocupatzioni e duncas sa genti dd'at spendiu giai totu po biviri.

Secunda cosa, is investimentus in s'Est ndi torraant su dinari meda prus pagu de s'Ovest e fiant manixaus po su prus in setoris (e.g. chimica) chi abbruxaant meda dinari e produsiant pagu pagas.

Sa de tres cosas invecias est ca su mercau de su trabballu a Est s'est aderetzau luegu e totu cantu a leis e a pagas, chi funt crescias comenti fiant a Ovest, ma non s'est aderetzau a produtividadi.

In su 2004 (s'annu chi ant scritu su documentu chi agatais a sa fini) duncas parriat chi sa Germania Est iat a ai sighiu po meda ancora a tenniri abisongiu de su dinari (a gratis) chi beniat dae sa Germania Ovest, po biviri. Pascii si is cosas ant a essiri cambiadas in custus annus ... iat a tocai a pregontai a is tedescus. Ca issus ddu sciant ita costat a si ponniri in pari.


Mitzas abi apu piscau
Transfers to Germany's eastern Länder: a necessary price for convergence or a permanent drag? - Heinz Jansen

mercoledì 27 marzo 2013

Ma a is polacus ddis cumbenit a intrai?

Totu in d'unu chi seus abillendi a Cipro in su mentris chi nci afungat, tocat a marolla a  castiai prus a susu, ca is polacus funt incarendisi in su mundu de s'Euro. Sa genna issus dda iant lassada afacada dae candu s'Euro est  nasciu e immoi tocat a scioberai de dda imperrai o de dda serrai.

E duncas, lassaus a perdiri totus is cosas malas chi funt sutzedendi cun s'Euro, ca ndi intendeus po fintzas tropus a diis ... ma custus polacus, comenti staint? Sa crisi tocaus ddus at? Ddis at a cumbeniri a intrai?

Su chi si scoberrit, spantat. 
Sa crisi ddus at tocaus, certus, comenti at tocau a totus, ma prus pagu meda, po ita ca issus si ndi funt strantaxaus luegu e totu, in su mentris chi s'Europa de s'Euro fiat afunghendinci.
Su graficu de asuta amostrat su PBN - Prodotu Brutu Natzionali reali (pretzius de su 2008) de sa Polonia (linia arrubia) e de s'Europa de s'Euro (linia asula).
Sa beridadi est ca issus non ant mai smitiu de cresciri, totu a su prus, invecias de sa crisi est ponendi-ddis su frenu s'austeridadi (a issus puru ...) dae pagu tempus.


E comenti est chi ant fatu a poderai aici?
De securu una de is cosas chi ant fatu est a fai balliri prus pagu (svalutendi) su dinari de issus (su Zloty) po guadangiai cumpetitividadi comenti iaus giai nau ca fait a fai candu si podit manixai su cambiu.
Labai in su graficu asuta comenti est andau su pretziu de su Zloty cunfrontas a s'Euro, prus che totu a sa fini de su 2008 e fintzas a su 2009, candu sa crisi fiat inghitzendi.


Intrendi in s'Euro est securu ca ant a perdiri una de is cosas chi ddis at permitiu de non nci afungai in paris a totus is aterus.

Krugman at scritu «But its leaders remain determined to give disaster a chance» e at a finiri ca at a teniri arrexoni, po ita ca a is chi guvernant, si is cosas andant beni, ddis praxit sempiri a donai una possibilidadi a su sciasciu, est prus forti de issus.
Aeus a biri.


Mitzas abi apu piscau:
Poland Is Not Yet Lost - Paul Krugman
The euro has been a massive failure. So why does Poland want in? - Dylan Matthews


martedì 26 marzo 2013

Cipro nd'at fatu atzicai po fintzas a Krugman!

A ligiri custas cosas scritas dae Paul Krugman, unu paghiteddu s'abarrat spantaus, po ita ca issu non est mai stetiu durci cun s'Euro (antzis) nin cun s'Unioni Europea, ma s'urtimu furriu chi faiat onnia borta fiat ca po cantu is cosas fessant andendi mali, tocaat a aderetzai is tontesas (s'austeridadi prus che totu) po dda sarvai a s'unioni monetaria, chi sighit a essiri unu bisu politicu e cun s'economia nc'intrat pagu cosa.
Ma si biit ca de bisura custa borta Cipro est niedda a beru ... e giai si cumprendit puru : bancas serradas fintzas a candu non si sciit; genti disisperada; politicus chi non sciint ita manu si ndi donai.

Krugman ddu narat craru craru :
«yes, Cyprus should leave the euro. Now.»
«eja, Cipro ndi iat a depiri bessiri dae s'Euro. Immoi e totu.»

Is arrexonis non funt tostadas a cumprendiri.
Si abarrant in s'Euro dd'ant a finiri luegu in una depressioni chi ddus at a impresonai po annus e annus in su mentris chi circant de ndi torrai a strantaxai unu setori de esportatzioni po ita ca :
- castiedi su cumerciu chi tenint cun is strangius, si biit ca est fatu sceti de duus setoris de esportatzioni, cussu de is bancas (e ndi dd'ant sciorrocau in custas diis) e cussu de su turismu;
- sa troika est domandendi-ddis ancora prus austeridadi, chi nci ddus at a afungai de prus puru (Krugman narat ca non si iat a spantai chi su PBN - Prodotu Brutu Natzionali arreali de issus nd'aessat calau de su 20%).

E duncas ita iant a depiri fai?
Krugman narat ca po issu ndi iant a depiri bessiri luegu e totu dae s'Euro, iant a depiri svalutai su dinari de issus preghendi chi is pretzius bascius fatzant arribai turistas meda e iant a depiri torrai puru a trabballai is sartus po circai de produsiri atera cosa dae bendiri a is strangius.

Krugman finit narendi cumenti si fait a ndi bessiri dae s'Euro : poderendi is bancas serradas calincuna dii in prus (ca tanti su dannu immoi est giai fatu), faendi su dinari nou in cussas diis e in su mentris manixendi su dinari eletronicu.

Ma non iant nau ca non iat a ai mai fatu a ndi bessiri dae s'Euro?

Mitzas abi apu piscau :

domenica 24 marzo 2013

Ma s'austeridadi, profetu fait?

«Austerity or not Austerity : that is the question!»

Una cosa nosi dd'ant fata cumprendiri : ca seus spedritziaus! 
E ca is stadus depint arrespramiai po circai de aderetzai is cosas, ca su dinari non fait a ddu fai a perdiri. Nci dd'ant fata is tedescus aeus nau e duncas tocat a nci dda fai totus! 
Aici nosi funt narendi dae unus cantus mesis.
Ma berus est ca a arrespramiai fait profetu sempiri?

Sene nci pensai iaus a nai ca giai. Candu mai a arrespramiai at fatu dannu?
Ma sa beridadi non est sempiri paris paris aici e sa sorti nostra est sceti ca is chi ndi sciint, fatu fatu nosi narant comenti funt is cosas : Krugman est unu de custus.

Calincuna cida fait, su FMI - Fundu Monetariu Internatzionali (IMF - International Monetary Fund) at publicau unu documentu abi narat unas cantu cosas e Krugman nd'at bofiu scriri luegu e totu in su blog cosa sua.

Su chi narat Krugman est ca si unu stadu cun depidu meda (e totus is stadus chi iant a depiri arrespramiai funt cussus chi tenint depidu meda) e in crisi economica, inghitzat s'austeridadi, est giai securu chi sutzedat cosa mala po unus cantus annus prus che cosa bona, po ita ca s'austeridadi parat unu latzu chi si stellat a lestru : su raportu deficit/PBN (Prodotu Brutu Natzionali) invecias de s'abasciai, at a sighiri a cresciri. 
Chi est a su imbressi de su chi si iat a bolliri fai cun s'austeridadi.
Po ita sutzedit? Po ita ca s'economia in crisi est giai debili de sei e produsit pagu arricavus. In prus tirendinde-ddi parti de spesa publica su PBN non at a fai ateru che calai prus de cantu ndi calat su deficit. Duncas su raportu deficit/PBN crescit. Matematica scheta, nin prus nin mancu.

Krugman po ddu spiegai e s'est inventau unu stadu chi si tzerriat Osbornia. 
S'Osbornia (su graficu in basciu) inghitzat cun unu depidu chi est su 100% de su PBN, chi, lassau stai (ponendi in contu chi cresciat de unu 2% cun su 2% de inflatzioni) sighit aici e totu (sa linia arrubia).
Si invecias a s'Osbornia dda carcaus a austeridadi po 5 annus, stringendi de su 1% de su PBN onnia annu, cun unu moltiplicadori de 1.3 (is stimas narant ca prus o mancu at a essiri de aici) aeus a tenniri calincuna cosa chi assimbillat a sa linea asula.




E immoi torraus a su FMI. Ita naraat in cuddu documentu?

«Although this effect is not long-lasting and debt eventually declines, it could be an issue if financial markets focus on the short-term behavior of the debt ratio, or if country authorities engage in repeated rounds of tightening in an effort to get the debt ratio to converge to the official target.»

Chi tradusiu est :
«Mancari custu efetu non tirit a longu meda e su depidu finat a beru po ndi calai, iat a podiri essiri unu problema si is mercaus finantziarius funt interessaus a su chi sutzedit luegu e totu o si is autoridadis de unu stadu ant cresciu s'impinniu stringendi e stringendi po arribai a su raportu de depidu ogualis a su bersalliu oficiali.»


Mitzas abi apu piscau :
The IMF on the Austerity Trap
The Challenge of Debt Reduction during Fiscal Consolidation

sabato 23 marzo 2013

Depeus imparai dae is tedescus?

Dexi annus fait sa Germania non fiat de securu comenti est oindii.
Fiat impresonada in sa recessioni (in su mentris chi is aterus stadus europeus inghitzaant a ndi bessiri), sa genti chi teniat sene fai nudda fiat de prus de sa media europea, non nci dda faiat a arrespetai is arregulas europeas de bilanciu e po cussu nci scasseddaat cun su deficit (su deficit, cunfrontas a totu su chi spendit unu stadu, est sa parti chi non arrennescit a pagai cun su chi guadangiat e po dda pagai fait a depidu).
Oindii invecias, medas narant ca iaus a depiri fai totus che issus.
Berus at a essiri? Ita est sutzediu deaveras in custus dexi annus innias chi ddus at fatus bessiri aici fortis?

Po ddu cumprendiri tocat a non ghetai a pari duas cosas :
- su chi at potziu fai su guvernu po ammeliorai is cosas;
- su chi non podiat fai su guvernu po ammeliorai is cosas.

Su guvernu teniat unu poderi sceti, prus che totu : podiat spendiri prus pagu po aconciai is contus.
In su 2003 issus teniant unu deficit de su 4% de su PBN - Prodotu Brutu Natzionali (GDP - Gross domestic product). Pensendinci oi, non parrit meda, ma dexi annus fait, fiat prus de sa media europea. Immoi issus funt paris paris cun su bilanciu, invecias is aterus stadus nci scasseddant cun su deficit meda prus de is tedescus dexi annus fait.
E duncas sa cosa chi podiat fai su guvernu, dd'at fata : at spendiu prus pagu. In su 2003 su guvernu tedescu spendiat prus o mancu su 46% de su PBN, chi fiat de prus de sa media europea. Nci dd'ant fata a spendiri su 5% in mancu de su PBN in 5 annus e duncas, a su espuru de sa recessioni manna, cun sa spesa publica, fiant unu de is stadus postus mellus.

Ma su problema issoru non fiat sa spesa publica, su problema mannu fiat ca sa Germania (naraant) iat perdiu competitividadi po ita ca is pagas fiant tropu artas e una borta chi funt intraus in su € non dda podiant prus aconciai manixendi su cambiu de su dinari.

Comenti funtzionat sa cosa?
Naraus chi unu produtori depat bendiri su chi produsit in unu mercau abi puru aterus bendint sa propiu cosa. Est craru ca bendit de prus chini fait su pretziu prus basciu. Si unu produtori pagat is operaius suus de prus de is aterus produtoris, non nci dd'at a fai mai a fai pretzius prus bascius, po ita ca depit coberriri totu su chi ddi costat a produsiri e in prus ndi depit puru bogai su guadangiu cosa sua.
Si is produtoris bendint totus faendi pretziu cun stessu dinari (naraus su francu sardu) su chi spendit de prus po is pagas est foras de su mercau, po ita ca non ci dd'at a fai mai a fai is pretzius chi faint is aterus, sene nci arrimitiri.
Ma s'afatugiu fait a ddu fai candu onnia produtori bendit apretziendi cun dinari diferenti. Si unu bendit in francus sardus e unu ateru in dollarus americanus, sa competitividadi dda faint a corpus de cambiu. Bastat sceti sceti a fai balliri prus pagu su francu sardu, e chini portat in busciaca fiorinus olandesus po nai, at a podiri pigai prus cosa chi est apretziada in francus sardus de cantu non ndi podit pigai de cudda in dollarus americanus.
 
Ma aeus giai nau ca is tedescus fiant serraus a crai in s'aposentu de s'€ e non podiant manixai su cambiu. Su guvernu non nci podiat fai nudda po aconciai sa competitividadi. E duncas?
Sa crai po ndi bessiri est stetia sa de ai abasciau is pagas.
Non est dificili a ddu cumprendiri : prus nc'at genti sene fai nudda, prus nc'at a ai genti chi s'acuntentat de trabballai po prus pagu dinari e po prus oras.
E innias sa genti sene fai nudda intra su 2000 e su 2008 sighiat a essiri meda, comenti si podit biri in su graficu asuta : sa linia birdi est sa percentuali de genti sene fai nudda de sa Germania, sa linia arrubia est sa media europea.


E difatis is pagas de is tedescus funt caladas in su mentris chi in totu s'Europa cresciant (po ita ca s'economia tiraat) e custu ddus at furriaus a prus competitivus de is aterus. Est po cussu chi funt fortis.

Medas narant ca funt is prus fortis po ita ca funt is prus produtivus.
Ma labai comenti est crescia sa produtividadi media oraria de su trabballu intra 2001 e 2011 (is graficus asuta) : sa Germania non est sa prus produtiva nin po is servitzius nin po sa manifatura, nc'at pagu cosa dae fai.



E duncas, ita podeus imparai dae issus?
Ca fait a ponniri a postu is contus publicus bollendi, ma puru si ddu faeus non est securu ca besseus prus fortis.

Ita est mellus a non imparai dae issus?
Ca si abarrat totu aici (aintru de s'€) po bessiri fortis tocat a abasciai is pagas de sa genti.


Mitzas abi apu piscau :
Learning from Germany ? - Daniel Gros
Is Germany the model to follow? - Daniel Gros